Peter Bakker Ik ben geen kille saneerder

Kun je idealistisch zijn en toch het vaste dienstverband van nagenoeg alle postbodes in Nederland opzeggen? Wel degelijk, zegt TNT-topman Peter Bakker. Als je het maar sociaal doet. Onder zijn leiding bond het koeriersbedrijf de strijd aan tegen de honger in de wereld.

'Dat zal toch niet mijn bedrijf zijn', dacht TNT-topman Peter Bakker toen hij naar het tv-programma 'Zembla' keek. Ongelukkige postbodes vertelden over ruzies, roddel en achterklap op de werkvloer.

Het was eind oktober, duizenden banen stonden op de tocht bij TNT Post. Peter Bakker was voor velen niet meer die geinige, jonge topbestuurder die goede sier maakt met het bestrijden van honger in de wereld en die fan is van U2. 'Bono Bakker' was de man die de oude trouwe postbodes ontsloeg.

Hij keek naar de uitzending 'met tranen in zijn ogen', zegt hij, terugblikkend aan de vergadertafel van het TNT-hoofdkantoor in Hoofddorp. Hij wist niet dat het zo erg was, dat de spanningen zo waren opgelopen in sommige van zijn postsorteercentra.

Rotterdammer Bakker is recht voor z'n raap. Over wat er fout is gegaan, maar veel liever nog over wat er goed is gegaan de afgelopen negen jaar dat hij hoogste baas is bij TNT.

Enthousiast praat hij over de betrokkenheid van TNT in de strijd tegen de honger. Multinationals die de hele wereld als speelbord hebben, zijn verplicht om zich wereldproblemen aan te trekken, is zijn overtuiging.

TNT werd partner van het Wereldvoedselprogramma (WFP) van de Verenigde Naties en zet mensen, vliegtuigen en kennis van logistiek in. Want honger is voor een groot deel een distributieprobleem.

Hij kreeg onlangs van secretaris-generaal van de Verenigde Naties Ban Ki-moon een persoonlijke bedankspeech en is benoemd tot ambassadeur van het WFP.

Volgend jaar vertrekt Bakker bij TNT. Wat hij dan gaat doen, laat hij in het midden. ¿Ik ben nog steeds jong genoeg voor een nieuwe klus. Ik ga zeker nog een tijd duwen en trekken aan dat vreselijke probleem van honger.¿

Op de Duurzame 100 van Trouw, de ranglijst van invloedrijke duurzame Nederlanders, bereikte Bakker de achtste plaats. Critici vinden dat hij dat niet verdient. Tegelijk met het verschijnen van de Duurzame 100 voerden postbodes actie. Hartverscheurende taferelen waren het, trotse mannen die 25 jaar in dienst waren geweest van de post, met de statige oude PTT-petten op hun hoofd.

De beeldvorming was vernietigend. NRC Handelsblad omschreef u als oprechte weldoener en kille saneerder. Hoe gaat u met die kritiek om?

¿Ik ben geen kille saneerder. Wij hebben bij PTT Post en later TNT Post nooit mensen zomaar op straat gezet. Meer dan zesduizend mensen zijn sinds de eerste reorganisatie 1989 via ons opgeleid tot buschauffeur, politiebeambte, conciërge. Dat 'van werk-naar-werk'-concept hebben wij uitgevonden of op zijn minst groot gemaakt.

¿We helpen mensen via onze eigen 'mobiliteitscentra' om de papieren te krijgen, een vacature te vinden. Dat vinden wij socialer dan te zeggen: hier heb je een zak geld en zoek het maar uit.

¿Sociaal ondernemen zit in onze haarvaten. Anders ga je op je bek. Dan is het gevecht tegen honger niet meer dan een suikerlaagje op een kil bedrijf. Daar prikt iedereen doorheen. Dan had Trouws expertpanel van de Duurzame 100 mij heus niet zo hoog gezet.¿

Hadden gedwongen ontslagen dan niet koste wat kost moeten worden voorkomen?

¿We hebben eind 2006 de reorganisatie aangekondigd. We moeten in totaal 11.000 mensen laten gaan. Ik kan niet de economische realiteit veranderen. Mensen sturen minder brieven en de politiek besloot concurrenten op de postmarkt toe te laten.

¿In de twee jaar erna hebben we onderhandeld met de vakbonden. Toen dachten we nog: als we salaris inleveren, hoeven er misschien geen gedwongen ontslagen te vallen. Die overeenkomst werd door de vakbondsleden afgewezen. En dat klinkt lekker afstandelijk, maar die leden zijn onze mensen, TNT'ers. Dus wie ben ik om te bepalen wat sociaal is?¿

En toen kreeg u de woede over zich heen. Hoe was dat voor u?

¿Als topman ben je de kop-van-jut. Dat is lastig, maar niet relevant. Waar het om gaat, is dat we uiteindelijk samen met de bonden het aantal gedwongen ontslagen hebben kunnen terugdringen van 5000 naar 2800. We kunnen nog eens 1700 van de 11.000 mensen die weg moeten aan werk helpen via onze mobiliteitscentra.¿

Het tv-programma 'Zembla' liet zien hoe hoog de spanningen waren opgelopen op sommige sorteercentra. Hoe kan het dat u daar niets van wist?

¿De afstand tot de werkvloer is nu eenmaal groot. Soms zit ik drie maanden in China voor overnames - ons personeelsbestand is in dat land in vijf jaar gegroeid van 500 naar 19.000 mensen. Soms bivakkeer ik drie maanden in Den Haag, zoals toen de nieuwe Postwet in de maak was. Ik bemoei me niet met de dagelijkse leiding en meestal gaat dat goed.¿

Maar nu dus niet. Was het niet veel beter als u in die turbulente tijd eens een paar maanden wél uw gezicht op die werkvloer had laten zien?

Licht geïrriteerd: ¿Als, als. Dat is kijken in een koe z'n kont. Maar nu nog twee minuten over de ontslagen bij de post. Luister: wij trekken ons dit enorm aan. Later bleek uit onderzoek van Arboned dat we inderdaad te veel van het personeel hadden geëist. We wilden goede resultaten blijven boeken, terwijl er steeds minder post was. Op een aantal vestigingen was de werkdruk te hoog opgelopen.

¿We hebben te lang gedacht dat het incidenten waren. Dat het gepiep was dat hoorde bij de reorganisatie. Ik heb net vanochtend twee uur gepraat met alle betrokkenen. We willen voorkomen dat de werkdruk ooit weer zo oploopt. En dat is heus niet alleen menslievendheid: goed personeelsbeleid is essentieel in een arbeidsintensieve branche als deze. Als wij chagrijnige mensen hebben, ligt jouw post bij de buren. Of in de bosjes.

¿Ook in onze buitenlandse vestigingen proberen we te volgen hoe het gaat op de werkvloer. We houden jaarlijks een enquête onder werknemers. Bent u tevreden over uw baas, over uw salaris, dat soort vragen stellen we aan zo'n 40.000 werknemers. En we koppelen beloning de van managers overal aan werknemerstevredenheid, klanttevredenheid en hun inzet voor de wereld. Daarin waren we vijf jaar geleden een van de eerste.¿

Waar Bakker het liever over wil hebben, is een nieuwe kijk op leiderschap. Een multinational die samenwerkt met een niet-gouvernementele organisatie (ngo); dat was in 2001 nog vloeken in de kerk toen hij voor het eerst een delegatie van het WFP toesprak.

Bakker hield een gloedvol betoog over hoe TNT met zijn 50 vliegtuigen, 35.000 vrachtwagens, zijn mensen overal op de wereld en zijn logistieke kennis kan helpen honger te bestrijden. Toen hij uitgesproken was, vroeg iemand in de zaal benauwd: 'Meneer Bakker, gaat u ons overnemen?' ¿Nee, natuurlijk niet. Ik dacht: misschien kan ik helpen¿, stamelde een perplexe Bakker.

Eind januari was Bakker in het Zwitserse Davos voor het jaarlijkse Wereld Economisch Forum.

Voor de zevende keer bouwde TNT midden in het besneeuwde bergdorp een grote tent, zoals in Afrikaanse vluchtelingenkampen. Dat doet TNT onder de vlag van het WFP. Oranje petjes, vlaggetjes of stickers met opdruk komen er niet aan te pas.

Het diner in de tent in het teken van wereldhonger is inmiddels het drukst bezochte diner van de week.

Ban Ki-moon stelde vast dat Bakker een beweging in gang heeft gezet. De kracht van Davos, zegt Bakker, is dat als je pakweg de baas van de Wereldbank, een paar staatshoofden en een handvol topmanagers bij elkaar zet, er echte beslissingen worden genomen die de wereld beter maken.

Van ondernemer met maar één doel - de grootste pakketdienst ter wereld worden - tot ambassadeur tegen de honger. Verklaar u nader.

¿Als jongen al wilde ik maar een ding: de baas worden van een groot bedrijf. Vraag me niet waarom, maar dat wilde ik. Ik had me het leplazerus gewerkt aan de overname van het Australische TNT, letterlijk dag en nacht. Ik had nergens anders oog voor, laat staan voor wereldproblemen.

¿Het was een enorme klus. Ineens werden we voor 70 procent internationaal. Ad Scheepsbouwer had aangekondigd in 2001 dat hij naar KPN ging en er moest razendsnel een opvolger komen. Ik had mijn sollicitatiegesprek op de ochtend van 11 september 2001. Toen ik het kamertje uitkwam, had ik bereikt wat ik wilde. En de wereld stond in brand.

¿Ook rond die tijd speelden de schandalen bij Enron en Worldcom. Amerikaanse toplieden die zich ten koste van hun bedrijf hadden verrijkt. Oké, dacht ik, nu ben ik topman, maar nu kun je daar bijna niet meer met goed fatsoen voor uitkomen.

¿Daarbij besefte ik: we moeten iets doen aan het groepsgevoel. TNT was in een enorm tempo geëxpandeerd - Europa, Azië, Brazilië. De ene na de andere overname hadden we gedaan. We moesten iets gaan doen waardoor al die mensen zich TNT'er gingen voelen.

¿Tot dan toe sponsorden we de Dutch Open, het internationale golftoernooi. Het lag volgens velen voor de hand dat we de Formule 1 gingen sponsoren. Snelle auto's, lekker internationale sport en ik houd er ook wel van. We hebben de opties tegen elkaar afgewogen. Het werd het Wereldvoedselprogramma.¿

Een briljant managementidee, zo blijkt nu.

¿Dat kun je achteraf zeggen, maar het was een gok. Ik was ervan overtuigd dat daar onze rol lag. Ik had alleen geen idee of een Chinees daar een boodschap aan had.

¿Maar dat blijkt verrassend universeel. Wij hebben Sure we can op onze auto's staan, oftewel 'niet lullen maar poetsen' op z'n Rotterdams. Als je dan zegt: 'Vandaag slepen we pakjes en morgen ook, maar dan voor arme mensen, of voor kinderen die honger hebben'; ja dat sloeg overal ongelooflijk aan. Het past bij ons soort werknemer. Die heeft wat te vertellen op verjaardagfeestjes. Het heeft het imago van TNT veel goed gedaan.''

Is de aanvankelijke scepsis verdwenen?

¿De voedseldistributie is door onze inbreng tientallen procenten efficiënter geworden. We hebben bijvoorbeeld meegedacht over de voedseltoevoer in vluchtelingenkampen in Zuid-Soedan. Dus ja, de scepsis bij de ngo's is weg.

¿Als zich een ramp voordoet, zijn er tweehonderd TNT-werknemers die binnen zes uur in een vliegtuig zitten en binnen 48 uur de operatie draaien. Een spontaan idee dat we via de mail in de hele organisatie hebben uitgezet. Een uur later zat de mailbox vol. Na de aardbeving in Haïti zijn enkele van onze mensen wekenlang gaan helpen, vrijwillig en in hun vrije tijd. Dat is heftig, hoor.

¿Het beroemdste verhaal is dat van de twee Britse TNT'ers, vorkheftruckchauffeurs, die zich als eersten meldden na de tsunami. We hebben vakantiedagen over, zeiden ze, we willen erheen.

¿Ze zijn door de Verenigde Naties gestationeerd op Medan Airport in Banda Atjeh. Dat had twee landingsbanen, waarvan er een onbruikbaar was nadat een Russisch toestel door zijn landingsgestel was gegaan. Die twee gasten waren tovenaars op de enige vorkheftruck die het vliegveld had.

¿Ze waren de enigen die de vliegtuigen konden uitladen, waardoor die goederenstroom op gang kwam. Ze werkten twintig uur per dag om alles uit de vliegtuigen te slepen. Helden, daar, maar ook nog steeds binnen ons bedrijf.¿

Inmiddels is het een trend dat bedrijven zich inzetten voor een betere wereld. Dat gaat nog een stap verder dan 'maatschappelijk verantwoord ondernemen', ontdekte de topman.

Bakker noemt ter verduidelijking het ambitieuze plan van TNT om onder de noemer 'Planet Me' de uitstoot van kooldioxide terug te dringen. Een bedrijf dat het klimaatprobleem verergert met zoveel auto's en vliegtuigen, moet meedenken aan de oplossing.

Dat is niet meer dan behoorlijk. Maar met de strijd tegen honger heeft een koeriersdienst in principe niets te maken. Dan is het dus wel degelijk idealisme, zegt Bakker. En wat Bakker ook heel enthousiast maakt: wat goed is voor de wereld, is goed voor je bedrijf.

Dat gegeven blijkt besmettelijk. Paul Polman van Unilever is ook partner van het WFP, Feike Sijbesma van DSM helpt met vitaminepreparaten om de voedselpakketten van de VN-organisatie van meer voedingswaarden te voorzien.

Sijbesma, Polman en hijzelf zijn 'kinderen van de globalisering' zegt Bakker. In dat opzicht is het wel 'een ding van zijn generatie'.

De baas van Coca-Cola, Muhtar Kent, kondigde in Davos aan samen te gaan werken met de Verenigde Naties. Coca-Cola heeft het fijnmazigste distributienetwerk ter wereld. Tot in de meest afgelegen plekken van Afrika en Zuidoost-Azië hebben ze koelkasten staan, een cold chain. Dat netwerk biedt Kent nu aan voor bijvoorbeeld het bewaren van vaccins.

Ook doen sinds kort de koeriersbedrijven UPC en Agility mee met TNT's strijd tegen honger. De drie aartsrivalen werken samen voor de Verenigde Naties op het gebied van 'rampenlogistiek'.

Uw opvolgster, de Franse Marie-Christine Lombard bij TNT Express, heeft beloofd de steun aan de VN voort te zetten. Vindt u dat voldoende garantie?

¿Ja. Ze doet dat omdat ze erin gelooft en onze mensen dat van haar verwachten. Er gebeurt nu al zo veel meer aan activiteiten wereldwijd, sponsorlopen, inzamelingsacties, waar ik geen weet meer van heb. Het is diep verankerd.

¿In Davos hadden we als grote koeriersdiensten onder elkaar ook een bijeenkomst. Iemand van koeriersbedrijf UPS stond op om namens de rest te beloven dat ze deze vorm van hulpverlening verder uitbouwen. Natuurlijk, warme woorden en beleefdheid. Maar ze hoeven dat niet te zeggen, we zijn immers concurrenten.¿

Zijn alle topmannen nu wereldverbeteraars?

¿Moderne leiders zien dat winst maximaliseren niet genoeg is. Je zult mensen aan je moeten binden.

¿Coca-Cola heeft zes keer meer werknemers dan wij. Natuurlijk, er zijn cynici die zeggen: Coca-Cola maakt iedereen heel dik, dat is ongezond en nu doen ze ook eens wat goeds, moeten we nou applaudisseren? Maar ze helpen hiermee écht en dat is wat telt. Het kan me uiteindelijk niet schelen wat hun motief is.¿

Richt zich op: ¿Wel degelijk ben ik bevlogen. Ik heb het al vaak gezegd: iedere zes seconden sterft een kind van honger. Dat kan niet bestaan. En het is een grote schande als we daar niets aan doen.¿

TNT-baas op z'n 40ste

Bakker (1961) maakte van het voormalige staatsbedrijf PTT Post een multinational. Als financieel directeur was hij verantwoordelijk voor de overname van het Australische TNT eind jaren negentig. In 2001 werd de toen nog maar 40-jarige Peter Bakker de baas van TNT. Dat heeft nu 165.000 werknemers in 200 landen. Het koeriersbedrijf is in Nederland de grootste particuliere werkgever, met 60.000 mensen in dienst.

Eind vorig jaar kondigde Bakker aan dat TNT opgedeeld wordt in twee bedrijven: TNT Post en TNT Express. Oftewel: de postbodes worden losgeknipt van het internationale koeriersbedrijf.

TNT Post heeft het moeilijk. Nagenoeg alle postbodes verliezen hun vaste dienstverband. In 2009 liberaliseerde de overheid de postmarkt. PTT Post raakte zijn monopolie kwijt. De nieuwe postbedrijven Sandd en SelektMail veroveren een groot deel van de markt omdat hun postbodes tegen lager loon werken.

De splitsing betekent weer nieuwe uniformen voor de postbodes, want die gaan vanaf mei verder onder een andere, nog onbekende naam. TNT wordt alleen nog gebruikt voor TNT Express. Dan ook zal Bakker (49) vertrekken.

Bakker begon in 1991 bij PTT Post. Hij studeerde economie aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden