Pesterijen achter de coulissen

Toneelgroep Amsterdam verkeert in een diepe crisis. Artistiek leider Ivo van Hove ligt onder vuur. Deze week, na de première van 'Rouw siert Electra' van afgelopen weekeinde, is een reeks indringende gesprekken gestart met verschillende afdelingen binnen het gezelschap.

Intern broeit het al een hele tijd. Over de hele breedte van het gezelschap. Afgelopen maand kwam dit tot uitbarsting in een protestbrief van de acteurs aan artistiek leider Ivo van Hove, waarin diens artistieke en personele beleid werd gehekeld. Volgens sommige bronnen werd de brief meteen, na het aanbieden, vernietigd opdat deze niet in handen van buitenstaanders zou vallen. De spelers weigeren voorts elk commentaar: ,,Wij hebben ons aldoor netjes gedragen'', zei een van hen desgevraagd, ,,en dat willen wij tot en met de gesprekken zo houden.''

Van Hove had intussen de repetities van 'Rouw siert Electra' opgeschort om zich thuis te beraden, werd krap een week later geconfronteerd met een tweede protestbrief, nu van de technici, en besloot de zaak pas te bespreken na de première van O'Neill's klassieker.

Onvrede was er van meet af aan bij Van Hoves aantreden, begin 2001. Op zichzelf is dat niets bijzonders. Bij een wisseling van artistieke leiding ontstaat altijd wrijving. Het is een periode van wederzijds aftasten, wennen en ontwennen, een periode waarin het belangrijk is open voor elkaar te staan, om te merken of het klikt dan wel of het beter is uit elkaar te gaan. Doorgaans duurt het een seizoen tot anderhalf jaar voor een ensemble is geherformeerd en als gezicht naar buiten herkenbaar wordt. Dat is hier, na drie jaar, nog steeds niet het geval. Nu was het zeker een culturele omslag die men te verduren kreeg. Heerste er onder voorganger Gerardjan Rijnders een soepel geklede, relatief informele sfeer, nu liep daar een onberispelijk in het pak gestoken Van Hove door de gangen, naar alle kanten 'de baas' uitstralend. Dat zorgde voor een afstandelijkheid en zakelijkheid waar menigeen, volgens geluiden in de wandelgangen, moeite mee had. Desastreus hoefde dat niet te zijn, als men elkaar maar op het artistieke vlak, in repetielokaal, in repertoirekeuze, op artistieke en persoonlijke rolverdeling kon vinden. Dat gebeurde niet. Van Hove eiste absolute loyaliteit, maar liet na zichzelf ontvankelijk te tonen voor andermans denkbeelden of kanttekeningen. Hij verzuimde, zo kon uit verschillende uitlatingen worden opgemaakt, vertrouwen te winnen.

Typerend zou zijn houding blijken bij het tweede project onder zijn bewind, 'Ik ben bang' onder regie van Cyrus Frisch, waar vijf acteurs het een paar weken voor de première lieten afweten omdat ze het publiek niet wilden opzadelen met nonsens. Van Hove ging geen gesprek aan om, bijvoorbeeld, wederzijds begrip te kweken, maar legde de spelers een spreekverbod op. Hij bleef vierkant achter de door hem ingehuurde regisseur staan, die hun opzegbrief vervolgens gebruikte voor een soloperformance.

Die houding zou symptomatisch blijken. Niet alleen tegenover de acteurs, maar ook naar de rest van het gezelschap, zo kon in de loop der tijd uit tal van grieven en opmerkingen worden geconcludeerd. Onder de technici op de kostuum- en decorateliers werd ook al geklaagd over het gebrek aan communicatie. ,,Op de ateliers'', zo liet een aantal al een jaar geleden weten, ,,laat Van Hove zich zelden of niet zien. Te druk.'' Wel meldde Van Hove al in 2001, dat hij -zonder aan te geven waarom- het decoratelier wilde opdoeken. Dat zij commercieel zouden moeten gaan werken, terwijl zij juist altijd hadden gekozen voor een artistiek beleid, stak de betrokkenen: ,,Hij had beloofd de bestaande structuur te handhaven en sloopt nu de artistieke kwaliteit van het atelier.'' Gebrek aan sturing, doordat geen nieuwe chef techniek werd aangesteld, begon de mensen eveneens op te breken. Evenals het gebrek aan waardering: ,,Vroeger was het ziekteverzuim te verwaarlozen. Nu zijn mensen ziek, overspannen door de werksituatie.''

Het onbehagen werd mede in de hand gewerkt door Van Hoves partner en vaste decorontwerper Jan Versweyveld die, volgens de betrokkenen: ,,schilders onnodig op zondag laat werken, afspraken niet nakomt en meedenken te lastig vindt, waardoor er veel fout gaat.'' Inmiddels wordt metterdaad met een ander bedrijf gewerkt: Vorm & Decor.

Het betekent ook dat Toneelgroep Amsterdam van het beste van het land dreigt af te glijden naar een diffuus gezelschap. Met jong als norm. Op een perslunch begin dit jaar gaf Van Hove toe dat in een ensemble alle leeftijden vertegenwoordigd behoren te zijn, maar benadrukte hij dat er in dit geval absoluut jong bij moest. In de praktijk echter laat hij hen de toon aangeven, in producties met veel gespetter van muziek en (disco)belichting en vooral veel onfunctioneel naakt. Geen productie van Van Hove of er gaat weer iemand uit de kleren.

Met dit soort snelle producties trekt hij wel heel veel jeugdig publiek, wordt door Van Hove trots en door de buitenwacht met enig jaloers ontzag geconstateerd. Dat is waar. Het aantal jongeren in de schouwburgzaal is vaak ongekend groot. Dat dat publiek op middelbare scholen en jongerenclubs massaal zou worden geronseld met vrijkaarten, zoals een insider verzekerde, lijkt naar buiten vooralsnog een goed bewaard geheim.

De tot Van Hoves komst gezichtsbepalende acteurs van Toneelgroep Amsterdam intussen zijn op een zijspoor gezet. Oudere acteurs als Kitty Courbois en Joop Admiraal lijken in de aanbieding gedaan als een soort edelfiguratie in multidisciplinaire experimenten ('In two minds' van beeldend kunstenaar Aernout Mik, 'Sonic Boom' van choreograaf Wim Vandekeybus). Anderen zijn soms te zien in producties van gastregisseurs, maar bij Van Hove zelf niet of hooguit in een bijrol. Alleen in 'Drie Zusters' waren Marieke Heebink en Lineke Rijxman kennelijk even hard nodig om het drietal Tsjechoviaanse uitstraling te geven, maar een Pierre Bokma en een Marjon Brandsma waren weer in de kleinere rollen geschoven. Toen tijdens een repetitie enig gesteggel omtrent de slottekst was zou Van Hove, zoals een meer ervaren acteur destijds met een flinke dosis cynisme vertelde, plompverloren hebben gezegd: dan laten we die toch gewoon weg. Dat wakkerde het respect en het vertrouwen in zijn inzicht allerminst aan.

Van Hove spreekt toonaangevende acteurs niet aan op hun talent, zo luidde het vaak gehoorde verwijt. Daarmee onthoudt hij het publiek toptoneel en geeft hij z'n jonge aanwas evenmin de kans zich in hun kielzog te ontwikkelen. Het zeer sterke vermoeden was, dat hij hen kwijt wilde, omdat zijn autoriteit en hun inbreng niet met elkaar te rijmen zouden zijn. Mondigheid zou hij moeilijk kunnen velen. Een half jaar geleden nam het hoofd Marketing en Publiciteit al zelf ontslag omdat Van Hove in woede ontstak toen zij het waagde met hem in discussie te gaan. In plaats van de acteurs de wacht aan te zeggen (wat, ook financiëel, lastiger is), lijkt Van Hove te pogen hen zover te krijgen dat zij het zelf voor gezien houden. Met, als zodanig gevoelde, vernederingen en pesterijen: geen belangrijke rollen, maar ook geen toestemming voor gastrollen bij andere gezelschappen. Van Hove zou daarbij kinderachtigheden niet uit de weg gaan. Zo vertelde een met spelers aldaar bevriende acteur dat hij plotseling een verplichte repetitie inlaste, zodat Pierre Bokma als hoofdrolspeler niet aanwezig kon zijn bij de première van de film 'Interview'.

Titus Muizelaar heeft inmiddels zijn vertrek per augustus 2004 aangekondigd om vaste regisseur bij Het Toneelhuis te Antwerpen te worden: regisseren stond Van Hove hem bij Toneelgroep Amsterdam niet toe. Marieke Heebink is een aantal weken geleden vlak voor een voorstelling van 'Drie Zusters' ingestort.

Wat, en wanneer, de uitkomst zal zijn van de gesprekken, die deze en wellicht ook nog volgende week plaatsvinden, is nog onduidelijk. Wie weet wat voorganger Gerardjan Rijnders, die zich overigens verre houdt van commentaar, zich onlangs (als grap?) liet ontvallen: een tweede artistiek leider.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden