Interview

Perspectieven voor de Navo

Judy Dempsey: Ik hoop dat er na de ramp met de MH17 geen terroristische aanslagen in het hart van Europa nodig zijn om de Navo wakker te schudden.Beeld Barbara Dietl

Ooit was het simpel. Er was één vijand. Hij heette de Sovjet-Unie en veel meer woorden had de Navo niet nodig om haar bestaansreden te bewijzen.

Die tijden zijn voorgoed voorbij, zegt de aan het Carnegie-instituut in Berlijn verbonden Judy Dempsey. En het Noordatlantisch Bondgenootschap zit in zwaar weer, hoewel het sinds de val van de Muur vaker in actie is gekomen dan ooit daarvoor. Op dit moment, zegt Dempsey, is het bondgenootschap een onsamenhangend geheel zonder duidelijk doel. Ook de desastreuze ontwikkelingen in Oekraïne hebben dat niet kunnen veranderen, nog niet in ieder geval. Hoog tijd om op de komende Navo-top, begin september in Wales, tot overeenstemming te komen over wat onze veiligheid bedreigt.

U zegt dat de Navo op zoek moet naar een nieuw verhaal. Wat bedoelt u daarmee?
"De Navo heeft een groot probleem nu zij op het punt staat zich terug te trekken uit Afghanistan. Er is absoluut geen overeenstemming over hoe het verder moet. Dat is niet alleen omdat de Navo-leden een verschillend idee hebben over wat hun veiligheid het meest bedreigt. Het zit veel dieper.

De Navo heeft geen collectieve strategische cultuur. Bovendien is er, zeker bij het Europese publiek, sprake van een groeiend wantrouwen en scepsis over het gebruik van geweld. En dat maakt het voor de Navo moeilijk om aan een nieuwe missie te beginnen."

Twaalf jaar lang zaten Navo-militairen in Afghanistan. Maar wat heeft het opgeleverd? Volgens sommige analisten is het land nu amper beter af dan onder de Taliban.
De missie, zegt Dempsey, heeft de Navo uitgeput. "Ze is niet eerlijk geweest over wat ze daar deed. Isaf is begonnen als een stabiliseringsmissie. Maar geleidelijk aan is het een gevechtsmissie geworden. De Navo heeft een oorlog gevoerd in Afghanistan en die oorlog verloren. Afghanistan wordt in tamelijk slechte staat achtergelaten. De Navo is niet verantwoordelijk voor de corruptie en de machtsstrijd in het land. Maar kijk naar het veiligheidsvacuüm dat is ontstaan, de terugkeer van de Taliban, en je vraagt je toch af wat de Navo nu precies heeft bereikt."

Maar toen was daar plotseling de crisis rond Oekraïne. Deze dreiging is concreet, dicht bij huis en je hebt een duidelijke vijand. Er is weer een doel voor de Navo.
"Nee. Het idee dat we nu ineens weer één grote familie zouden zijn, klopt gewoon niet. Er is geen eensgezindheid over hoe bedreigend dit werkelijk is. Spaanse veiligheidsexperts zien Oekraïne helemaal niet als een keerpunt. Ze zeggen: voor ons is Rusland niet het probleem. Zij kijken naar het zuiden, de Middellandse Zee. Dáár voelen zij zich bedreigd. De Grieken hebben zo weer hun eigen problemen, met Cyprus en Turkije. En de landen in het noorden van Europa hebben ook weer uiteenlopende belangen. Er zijn er die het probleem zien door de ogen van Rusland. Die denken in de eerste plaats aan hoe Rusland zal reageren in plaats van zich af te vragen hoe ze kunnen bijdragen aan de stabiliteit in Oekraïne. Ze willen Rusland niet provoceren. Het spijt me, maar wie heeft nu wie eigenlijk geprovoceerd?"


Judy Dempsey

De Ierse Judy Dempsey is verbonden aan het Berlijnse kantoor van het Carnegie-instituut, waar ze onder meer verantwoordelijk is voor het blog Strategic Europe.
Ze studeerde geschiedenis en politieke wetenschappen aan het Trinity College in Dublin. In de jaren tachtig schreef ze over Midden- en Oost-Europa voor de Financial Times, Irish Times en The Economist.
Vanaf 1990 werkte ze als correspondent voor de Financial Times in Londen, Berlijn, Jeruzalem en Brussel, waarna ze in 2004 de overstap maakte naar de International Herald Tribune. Tot 2011 was ze daarvoor de Duitsland- en Oost-Europa-correspondent, van 2011 tot 2013 was zij aan deze krant verbonden als columnist.
In 2013 publiceerde ze onder de titel ‘Das Phänomen Merkel’ een boek over de Duitse bondskanselier.

En zelfs de vliegramp, vorige week, heeft daar geen verandering in gebracht?
"Ik heb er nog niets van gemerkt. Eigenlijk is het erg stil. Anders Rasmussen, de secretaris-generaal, en Philip Breedlove, de hoogste militair binnen de Navo, zijn eerder heel fel geweest, en dat is heel ongewoon voor mensen op zulke posities. Maar nu zijn ze erg voorzichtig."

Volgens Dempsey verdienen de Navo-leden in het oosten van Europa een helder verhaal - dat ook de Russen goed snappen.

"We moeten het hebben over hoe we hen willen beschermen. Wat doen we met Georgië? Willen we dat Montenegro lid wordt? Kortom: welke boodschap sturen we naar de Russen? Kritiek op Rusland is één ding, actie is iets anders.

Polen zit sinds 1999 in de Navo, de Baltische staten zijn sinds 2004 lid, maar er zijn daar nog steeds geen permanente bases van de Navo. Die landen vragen zich nu af hoe het eigenlijk zit met die onderlinge solidariteit waar de Navo altijd zo hoog over opgeeft. Ze voelen zich in zekere zin ook bedrogen. Een diplomaat uit Oost-Europa vertelde me dat ze daar al vijftien jaar geruststellend waren toegesproken. 'Maak je geen zorgen over Rusland. Richt de strijdkrachten anders in. Oorlog in Europa is onvoorstelbaar.'"

En de VS kunnen de neuzen in Europa niet één richting op krijgen?
"President Obama wil dit gewoon niet ook nog aan zijn hoofd hebben. Het Midden-Oosten vraagt nu alle aandacht; Irak, Syrië, wie weet wat er met Israël en de Palestijnen gaat gebeuren? Oekraïne leidt allemaal maar vreselijk af, vindt Obama, maar hij moet er wel iets op verzinnen. Want hij heeft Rusland nodig bij zijn onderhandelingen met Iran over nucleaire wapens.

Maar hij heeft inmiddels wel duidelijk gemaakt dat de VS niet van plan zijn zich weer op Europa te richten. Hun langetermijnstrategie is gericht op China. Daar ligt de prioriteit."

Dus als sommige Europese landen hopen dat de VS dit probleem voor ze oplossen, dan komen ze bedrogen uit?
"Zeker. Ik weet dat de ontwikkelingen rond Oekraïne op sommige plekken voor een zucht van verlichting zorgden. Dank je, Rusland! Maar het is een illusie. De publieke opinie in de VS maakt zich meer zorgen over China. De Amerikanen vinden dat de Europeanen zo langzamerhand hun eigen problemen moeten oplossen. Maar hier proberen we dat nog steeds te negeren."

Dat zal voor de Polen, die voor hun veiligheid altijd op de Amerikanen rekenden, een hele teleurstelling worden?
"Die zijn al teleurgesteld. En heel erg bezorgd. Ze waren ook al nooit heel enthousiast over de Navo-missie in Afghanistan; ze stemden er ooit mee in om Washington ter wille te zijn. Maar eigenlijk vonden ze het veel te ver weg."


De Navo is geen sterk samenwerkingsverband, zij heeft verschillende lagen. Er zijn drie typen leden. Degenen die bereid zijn de krijgsmacht in te zetten en er voor te betalen. Dat zijn vooral de VS en Frankrijk. Dan zijn er degenen die bereid zijn om anderen te betalen om mee te doen aan militaire missies, Polen, Nederland, Italië. En dan heb je freeriders, die het allemaal wel best vinden. Die houding hangt samen met het gegeven dat er geen eensgezindheid is over wat ons bedreigt. Natuurlijk, er wordt altijd gerefereerd aan artikel 5; een aanval op één is een aanval op allen, maar eerlijk gezegd is dat geen strategie. De vraag is of het werkt.

Officieel hebben de Navo-landen zichzelf verplicht om twee procent van het nationaal inkomen aan Defensie te besteden. Buiten de VS is er vrijwel geen land dat dat haalt. Overal is fors bezuinigd. Maar de Navo-landen hebben dat allemaal los van elkaar gedaan. Er is nooit overleg geweest om te kijken hoe we samen een sterke Defensie houden. Er is geen samenwerking, geen gedeeld verhaal op basis waarvan je kunt beslissen wat je af kunt stoten en wat je aan moet gaan schaffen."

De term 'bondgenootschap' veronderstelt een collectief, maar dat ontbreekt, stelt Dempsey. De angst bij de Navo-lidstaten is dat de opbouw van een gezamenlijke defensie de nationale soevereiniteit aantast. En die zou, zeker in de grotere landen, ook gevolgen kunnen hebben voor de eigen defensie-industrie. Dempsey: "Eigenlijk is het bizar. De combinatie van de crisis in Oekraine met de grote economische problemen van Europa zou de ultieme stimulans moeten zijn voor landen om middelen op één hoop te gooien en te delen. Maar dat gebeurt niet. De Polen gaan de komende jaren flink investeren in Defensie. Dat is ook mooi voor de Navo. Maar Polen zal in de eerste plaats aanschaffen wat nodig lijkt voor de eigen verdediging. Niks pooling and sharing. Zoals een Pool zei: 'We gaan het geld besteden aan zaken die nodig zijn voor onze eigen veiligheid'. De ramp met de MH17 zal dat idee alleen maar hebben versterkt."

Wil de Navo een relevante organisatie blijven, zo schrijft Dempsey in haar ondanks verschenen paper 'Why defense matters. A new narrative for Nato', dan zullen de lidstaten het op hun top in september allereerst eens moeten worden over wat hun gedeelde verhaal is. Het eerste hoofdstuk daarin zal moeten gaan over wat hen bedreigt. En dat is meer dan genoeg.

Je hebt Rusland, maar er is zoveel meer, zegt Dempsey. Instabiliteit in de Sahel, waar armoede en conflicten zorgen voor grote stromen vluchtelingen en toenemend extremisme. Piraterij, die handel en welvaart bedreigt. Nucleaire ambities van Iran. Strategische ambities van China. En o ja, dan heb je ook nog zoiets als islamitisch fundamentalisme.

De Navo kon in de Koude Oorlog volstaan met een simpel verhaal met één slechterik, de Sovjet-Unie. Nu die raison d'être verdwenen is, wordt het verhaal een stuk ingewikkelder. Zonder zo'n narrative zal het de Navo-lidstaten niet lukken om weer een hechte organisatie worden, waarschuwt Dempsey. "Pas met dat nieuwe verhaal kunnen de lidstaten ook aan het grote publiek duidelijk maken waarom Defensie ertoe doet."

En dat is?
"Zeker onder Europeanen heerst een grote zelfgenoegzaamheid. Ze leven in een zeepbel, begrijpen maar niet dat hun welvaart wankelt. Ze doen alsof wat er gebeurt in Irak, Syrië of Ivoorkust, hun helemaal niet aangaat. Ze hebben het wel voortdurend over waarden, maar schrikken ervoor terug om die kracht bij te zetten.

Aan onze grenzen is het heel instabiel, dat beseffen we veel te weinig. En dan bedoel ik niet alleen dat zich vijandelijke legers aandienen. Het gaat om criminele bendes, drugshandel, mensenhandel. Wat er gebeurt in het Midden-Oosten en de Sahel heeft gevolgen voor ons. En ik hoop dat er na de ramp met de MH17 geen terroristische aanslagen in het hart van Europa nodig zijn om die zeepbel te laten knappen. Daar zijn we helemaal niet op voorbereid."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden