Persoonlijk en toch universeel

Twintig winnaars van de Annie M.G. Schmidtprijs leveren twintig heel verschillende theaterliedjes op. Toch heeft het merendeel een melancholisch karakter. 'Een droevig lied gaat er bij de jury altijd in als koek. Zo werkt dat gewoon.'

Zanger en liedjesschrijver Gerard van Maasakkers mag zich sinds gisteravond de winnaar noemen van de Annie M.G. Schmidtprijs 2011. Zijn nummer 'Zomaar onverwacht', een fraai weemoedige ballade over een verbroken relatie, was volgens de jury het mooiste theaterlied van het afgelopen jaar. Uit het juryrapport: "Een ontroerend en verrassend subtiel lied dat getuigt van het leven, in huiselijke taal die bijna van ons is, maar net niet, gedragen door een prachtige melodie en een originele akkoordengang."

Van Maasakkers is heel blij met de prijs: "Ik had nooit verwacht dat ik met dit lied zou winnen, maar ik vind het geweldig. Het is weer een kroon op mijn werk. Je krijgt toch een soort bevestiging: wat je maakt is goed."

De muziek voor 'Zomaar onverwacht', geschreven door de Limburgse componist Egbert Derix, was er eerst. Samen spraken ze over liefdesverhoudingen die eindigen en de herinneringen die dat met zich meebrengt. Van Maasakkers, die het lied in zijn moerstaal - het Brabants - schreef, heeft het punt willen vangen dat je weet dat je relatie voorbij is, maar dat 't nog niet uitgesproken is. Het gaat over 'zomaar 'n moment/wa ik nou pas herken', de kleine en grote bitterzoete gedachtenissen aan betere tijden die door je hoofd dwarrelen. Dat ze beiden bekroond worden is omdat de Annie M.G. Schmidtprijs er is voor de tekstschrijver, de componist én de uitvoerende.

Het was de twintigste keer dat de prijs werd uitgereikt en dat jubileum is onder andere gevierd met het verschijnen van het boek '20 jaar Annie M.G. Schmidtprijs 1991 - 2011. 20 verhalen over 20 bekroonde liedjes'. Kleinkunstkenner Daan Bartels sprak met (bijna) alle winnaars over hun winnende lied. Uit die interviews blijkt dat het allemaal gepassioneerde makers zijn, die het beste proberen te halen uit zichzelf. Ze leggen regelmatig hun ziel bloot en streven naar een optimale verhouding tussen tekst en muziek. Alleen heel soms heeft iemand vooraf het idee dat hij een extra goed lied geschreven heeft. Zo vertelt cabaretier Kees Torn, die de prijs in 1998 won voor het lied 'Streepjescode', in het boek: "Ik wist gewoon dat ik het winnende lied had geschreven, want het was een droevig lied en bij de jury gaat dat er altijd in als koek. Zo werkt dat gewoon."

Daarmee heeft hij wel een beetje gelijk; van de twintig winnende liedjes zijn er liefst elf droevig en/of melancholisch, drie zijn uitgesproken geëngageerd, vier zijn vrolijk/satirisch en twee vallen in geen van deze categorieën. Er is elk jaar een vakjury die de oogst theaterliedjes van één kalenderjaar beoordeelt. Artiesten worden geacht zelf hun beste songs in te sturen, maar iemand anders mag ook voor hen inzenden. Voorwaarden zijn dat het lied in het Nederlands is en dat het afkomstig is uit een theaterprogramma. Jacques Klöters schrijft in zijn voorwoord: "Buiten het theater heerst de dwang van de massa, van de kijkcijfers, van de formats, van de wegzapcultuur. In het theater ga je het avontuur aan. [...] In het theater is het lied geen achtergrond maar voorgrond. Er is een grote concentratie bij het publiek, dus de subtielste emoties kunnen er verwoord worden."

Als je het boek met de interviews van Bartels zo doorbladert, blijkt dat jury's met name veel hechten aan oprechtheid in een lied. Verder moeten tekst en muziek versmelten, waarbij de muziek meestal dienend is aan de tekst. Want, zoals Spinvis (winnaar 2003 met 'Voor ik vergeet' in de uitvoering van Lenette van Dongen) zegt: "In de pop gaat het vooral over geluid en niet zozeer om de tekst." Dat is hier dus helemaal anders. Daarbij zegt het winnende lied vaak iets wezenlijks over de schrijver of uitvoerder en daarmee vaak ook over de wereld. In het geval van de winnaar van dit jaar, Gerard van Maasakkers, zegt het alles over hemzelf, want het was zijn eigen relatie die ten einde liep: "Ik heb het geschreven in Bretagne, de dag voordat mijn vriend zou komen om over onze relatie te praten. Je zit dan op dat rare moment van 'je weet wat er gaat gebeuren, maar het is nog niet zo ver'. En je hebt al heimwee naar de mooie dingen die je samen hebt beleefd. Die gedachte achter 'Zomaar onverwacht' geeft het lied een zekere spanning: je weet dat het onvermijdelijk is en toch anticipeer je al op het einde. Ik leg mij er ook bij neer in het lied: 'Ik ben nie kwaad geweest/verbaasd nog wel 't meest/ik dacht da wij 'n leven lang/bij mekaar zou'n willen blijven.' Niemand krijgt ook de schuld, het is zo gelopen. Ik heb het niet mooier gemaakt, maar ook niet slechter."

"Het is waar dat ik in de loop der jaren steeds intiemer ben gaan schrijven, maar zonder dat het universele uit mijn liedjes verdwenen is. Het spreekt mensen gek genoeg steeds meer aan, ze herkennen er altijd iets in. Dit lied zat wel echt op een snijpunt, vond ik zelf. Wil ik het wel zingen? Kan ik het? Ik was bang dat het té particulier zou zijn. Maar toen ik het een paar keer gezongen had, voelde ik: het kan wel, het klopt. Ook anderen, bijvoorbeeld Peer Wittenbols, medeschrijver van een aantal van mijn nieuwste liedjes, zei: 'het is wel pijnlijk, maar niet te privé'."

Terug naar het boek van Bartels, met de interviews met twintig winnaars. Ook daarin staan veel persoonlijke liedjes, soms ergernissen - zoals in 'Stoute Heleen' over schrijfster Heleen van Royen, van Dorine Wiersma (winnaar 2008) - soms een statement - zoals 'Red mij niet' van Maarten van Roozendaal (winnaar 2000). Maar er wordt ook vaak teruggeblikt op leven en liefde. Hoe zou het komen dat mensen, dus ook juryleden, voor die melancholieke liedjes vallen? Van Maasakkers: "De mooiste liedjes schrijven zichzelf, gek genoeg. Die staan snel op papier. En ik denk dat droevige nummers mensen het makkelijkst aanspreken. Je kunt er lekker in zwelgen, je erin herkennen en we zijn blij dat iemand anders de pijn verwoordt."

Gerard van Maasakkers speelt het winnende lied 'Zomaar onverwacht' in zijn theaterprogramma 'Lijflied'. Info: www.gerardvanmaasakkers.com

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden