Interview

'Personages doen wat wij alleen maar durven denken'

Wanda Reisel Beeld Mark Kohn

In de serie Elementaire delen vertellen vooraanstaande auteurs steeds over een bepaald aspect van hun vak. Vandaag deel 3: Wanda Reisel over haar karakters.

Een schrijver kan nog zo'n mooie stijl hebben en een roman nog zo'n geslaagd plot, het zijn de personages die de literatuur levend houden. "Sterker", zegt Wanda Reisel, "een karakter is waar het over gaat. Een karakter is óók stijl, óók plot, óók ontwikkeling; wat de hoofdpersoon overkomt en hoe hij daarop reageert, vormt het karakter." Reisel heeft recht van spreken. Haar wereld is dichtbevolkt met personages. Ze wonen in haar romans of verschijnen op toneel of op film.

Kan een roman zonder karakters?
"Nee. Er zijn misschien verhalen die geschreven zijn vanuit een object, een dier, een robot. Maar dat zijn uiteindelijk toch ook karakters. Het hoeft niet altijd heel diep te gaan, een personage kan een gids zijn, heel schetsmatig worden beschreven, als de schrijver er met het hoofdpersonage maar in slaagt je op een of andere manier te verleiden en mee te voeren."

Wat is in uw ogen de rol van een karakter in de literatuur?
"Het is het voertuig waarmee je een dilemma overbrengt. Een karakter is in feite een probleem dat handen en voeten heeft gekregen. Een conflict of dilemma is echt een voorwaarde voor het schrijven. Het gaat om een innerlijk conflict, een conflict met een ander, een maatschappelijk conflict. Liefst allemaal. Een karakter wil iets, maar wordt gedwarsboomd. De minister-president in de televisieserie 'Borgen' bijvoorbeeld is een krachtige vrouw die in haar kabinet, maar ook binnen haar huwelijk, met macht moet zien om te gaan."

"Een karakter is niet een typetje dat je zomaar van de straat plukt. Het werkt niet zo dat ik mijn sexy buurmeisje zie zonnen en dan bedenk: bingo, ik ga een soort 'Lolita' schrijven. Nee, je gaat iets vertellen waarmee je de grenzen van de lezer, maar tegelijk ook die van jezelf verkent. Moord, brand, seks. Morele dilemma's. Taboes, het liefst. Wat is trouw eigenlijk? Gedachten die schuren. Die vraag stelt de kunstenaar: waar ligt de rek in onze samenleving, waar in mensen zelf?

"Is bijvoorbeeld incest altijd zo eenduidig zoals veel mensen denken? Zijn er gevallen waarin je de waarheid mag verdraaien? Zes van de tien geboden verwoorden niet voor niets de wetten voor altijd terugkerende problemen: moorden, stelen, liegen, bedriegen, overspel. Dat wat wij mensen niet mogen, vinden we juist spannend, maar het brengt ons in conflict, met onszelf en met anderen. We vinden het erg moeilijk - en ook zo saai - om altijd onze rug recht te houden. Maar op de rug van een karakter, voortgeduwd door de schrijver, maken we als lezer of toeschouwer een specifiek conflict van onvermoede kanten mee."

Ontstaat bij u eerst het verhaal of eerst de persoon die dat verhaal vertelt?
"Het conflict dringt zich toch als eerste op: hoe redt iemand zich uit een situatie? Bij mijn laatste roman 'Nacht over Westwoud' was mijn begingedachte: hoe ontstaat er in deze tijd uit het niets een hetze tegen zomaar iemand, of tegen een hele groep? Het zijn thema's die al langer wringen, die me al langer bezighouden. Zodra zo'n thema zich opdringt voor een roman, een toneelstuk of een film, dan komen vanzelf de eerste beelden over de hoofdpersoon bij me op; een huisarts die met z'n familie en zichzelf overhoop ligt en dan zelf belaagd wordt. De personages rijzen uit het conflict op. Maar er zijn geen vaste regels. Het idee voor mijn roman 'Baby Storm' begon bij het personage, een meisje met een beetje grootheidswaan, iemand die ik goed kende. Die hoofdpersoon verraste me tijdens het schrijven elke dag, alsof ik een tijdlang een boeiende, maar lastige logé in huis had."

Moet een personage een geloofwaardig mens zijn?
"Je opdracht is haar of hem geloofwaardig te máken. Hij heeft trekjes. Hij lijkt op ons, maar hij doet iets wat wij nooit laten zien, maar wel denken. Iedereen wil wel eens uit woede of vernedering een ander doodslaan, alleen doen we dat niet. Raskolnikov, de hoofdpersoon uit 'Misdaad en straf' van Dostojevski, doet het wel en lijkt flink gek. Maar niet ongeloofwaardig gek. We raken stap voor stap met zijn wereld vertrouwd, maken al lezend mee hoe hij verstrikt raakt in zijn eigen denken over goed en kwaad. De dynamiek van een karakter is als een heteluchtballon die door een lijntje aan de grond wordt gehouden. Hij ontsnapt niet, alleen rukt hij wel steeds aan dat lijntje. Hij wil weg. Maar wij houden 'm hier, op de bladzij, op het doek."

 
Een karakter is in feite een probleem dat handen en voeten heeft gekregen.

Is het een rekbaar lijntje?
"Je kunt je heel veel permitteren als schrijver. Neem de dierenverhalen van Anton Koolhaas. Die zijn evengoed geloofwaardig. En het sprekende ongedierte in 'De gedaanteverwisseling' van Kafka geloof je als lezer meteen. Een karakter kan ook heel goed vervelend zijn. Frits van Egters uit 'De avonden' van Gerard Reve is gewoon een zuiger, toch? Maar je krijgt een zwak voor hem. Een personage hoeft er ook niet meteen te staan. Karakters ontrollen zich, worden gaandeweg afgepeld als een ui, en daardoor leer je ze kennen. Je moet als schrijver een beetje rechter, filosoof, socioloog en psychiater zijn. Want die conflicten die je beschrijft, dat zijn ook karakter-eigenschappen."

"Ik moet als auteur dus empathie hebben, inlevend vermogen. Ik wil mij verplaatsen in de misdadiger Marc Dutroux en wat hij gedaan heeft. Veel mensen vinden die gedachte afstotelijk, maar schrijven is denken en je indenken in een ander. Een goede schrijver veroordeelt een personage nooit. Je wilt weten: wat zit erachter? De logica proberen te volgen, ook als die er niet lijkt te zijn. Niet bang zijn voor taboes, altijd proberen het motief te zien. Doorgronden, niet meteen oordelen. Zoals sommige computerhackers veiligheids-systemen van bedrijven aanvallen om ze op betrouwbaarheid te testen, zo testen kunstenaars de rek van bepaalde wetten en taboes in onze samenleving, ze bikken vastgeroeste zaken los, laten je ingesleten patronen met andere ogen bekijken."

Is er een formule voor het scheppen van een karakter?
"Schrijven is niet het toepassen van formules, al komen er natuurlijk wel steeds elementen terug. Er bestaan handboeken en cursussen voor het schrijven van films of romans, maar dat zijn niet meer dan handreikingen. Als je wist hoe het moest, dan schreef iedereen een bestseller of een topfilm. Er zijn ook een heleboel boeken die zeggen hoe je moet leven, daar kun je kennis van nemen, maar voor de rest moet je het echt helemaal zelf doen. Ik vergelijk schrijven wel eens met een computergame. Er ligt ergens een schat, maar er ligt een boomstam voor, een obstakel dat je zelf hebt neergegooid, maar waar je overheen moet zien te komen. Je stijgt een level. Dan moet je op zoek naar een toegang. Heb je daar het obstakel overwonnen, dan kom je in het volgende level. Dan moet je een kelder in waar je wordt gemarteld en zie daar maar uit te raken. Elke keuze lokt een daaruit volgend dilemma uit."

"Ik geloof wel dat het verhaal dat ik wil vertellen verbinding moet hebben met wie ik wezenlijk ben. Anders zou ik het waarschijnlijk niet kunnen schrijven, dan wordt het verhaal hol. Je kijkt in een roman van mij door míjn ogen. Een balans tussen herkenning en onvoorspelbaarheid is een belangrijke voorwaarde voor het kneden van een karakter. Soms zeggen de handboekjes dat je voor je begint de hele levensloop van je personage moet ontwerpen, maar daar geloof ik niet zo in. Je laat de meest sprekende eigenschappen al schrijvend organisch ontstaan. Er moet voor de lezer én de schrijver iets te raden overblijven. We weten ook niks van de jeugd van Macbeth."

U schrijft ook voor toneel, film en tv. Is het optrekken van personages in die genres een andere tak van sport?
"Je gebruikt verschillende penselen. Ik werk nu aan het scenario van 'Komedie in mineur', een film die Frans Weisz wil maken. Die novelle van Hans Keilson is een goed uitgangspunt voor het neerzetten van de personages, maar voor de film is het niet genoeg. Ik moet de karakters en de situatie verhevigen, de spanning tastbaar maken, niet in woorden, maar in handeling. In film en toneel zijn de karakters nóg sterkere afsplitsingen van het conflict. Het is minder subtiel, je kunt minder overwegingen tonen dan in een roman. Bij toneel heb je alleen de dialoog om de karakters te tonen, dus laat je ze liegen. Bij film en toneel is het script een tussenstation. De acteur geeft het personage een gestalte, dan krijgt het karakter een stem en een lichaam. Dat is voor lezers natuurlijk anders, die moeten de personages zelf voor zich zien. Het schrijven van literatuur vereist daarom meestal meer uitgekiende detaillering van de auteur."

U moet oog voor detail hebben, empathisch vermogen, u moet filosoof zijn, psycholoog, psychiater. Zware baan, schrijver.
"Nou ja, van alles een beetje, hè. En je associatieve vermogen moet groot zijn. Je moet steeds op een originele manier die connectie kunnen maken tussen het conflict en een menselijke eigenschap. En je moet tegen twijfel kunnen. Je moet heel goed tegen twijfel kunnen. Als ik lees wat ik net heb opgeschreven, denk ik vaak: is dit het wel, Wanda? Is dit echt wel goed genoeg? Kan dat niet beter? Ik vind het moeilijk om over mijn eigen werk te praten. Het is allemaal zo intuïtief. Je kunt het niet altijd, schrijven. Wil je werk goed worden, dan moet het worden bevochten, bergop. Het is natuurlijk ook geen gewone baan. Je ziet aan schrijvers niet altijd dat ze werken. Overdag zit ik vaak voor me uit te staren, maar van binnen gebeurt er dan van alles. Schrijven is een soort hardop dromen overdag. En 's nachts vinkt mijn brein in mijn slaap ook nog mogelijke scènes af. Onnavolgbaar."

Kijk, het karakter Wanda Reisel. Kan zo een roman in.
"Niemand is een open boek, niemand geeft al zijn geheimen prijs. Maar je bent wel zelf je beste studiemateriaal. Als ik een bepaalde afwijking heb - en die heb ik natuurlijk - dan kan ik daar in de literatuur iets van maken. Ik weet zelf het beste wanneer ik de kluit belazer. Ik vermom mezelf in mijn boeken, ik heb heel veel maskers. Heerlijk! Maar verstoppen noem ik dat niet. Hoe meer je bereid bent je eigen zwakheden te erkennen, hoe beter je karakters kunt beschrijven."

Wie is Wanda Reisel?
Geboren: Willemstad (Curaçao, 1955)
Woonplaats: Amsterdam
Reisel komt uit een artsengezin en groeide op in een huis aan de rand van het Amsterdamse Vondelpark. Over haar jeugd in die stadsvilla schreef ze de deels fictieve, deels autobiografische roman 'Plattegrond van een jeugd' (2010). Reisel studeerde korte tijd geschiedenis en heeft de theaterschool gedaan. Naast boeken schrijft en bewerkt ze teksten voor toneel, film en televisie. 'Nacht over Westwoud' (2011) is haar nieuwste roman.

Belangrijkste prijzen en nominaties: Anna Bijns Prijs in 2008 voor de roman 'Witte Liefde'. Nominatie Ako Literatuurprijs voor 'Witte Liefde'. Nominaties voor de Libris Literatuurprijs in 1997 met 'Baby Storm' en in 2001 met 'Een man een man'.

 
Een goede schrijver veroordeelt een personage nooit. Je wilt weten: wat zit erachter?
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden