Opinie

Pers loopt te vaak op feiten vooruit

Op 27 oktober kopte NRC Handelsblad, speculerend over een rapport naar de problemen rond de mislukte hogesnelheidstrein Fyra dat de volgende dag zou verschijnen: 'Fyra-commissie ontkomt niet aan benoemen schuld'.Beeld anp

Journalisten houden zich steeds vaker bezig met wat er kán gaan gebeuren. Zinloos, denkt historicus Han van Bree, wat is er mis met een steekhoudende analyse van feiten?

De Republikeinse voorverkiezingen in Iowa vielen anders uit dan de peilingen en de daarop gebaseerde voorbeschouwingen de nieuwsconsument hadden voorgespiegeld. 'Winnaar' Trump werd slechts tweede. En wie had het vooraf over Marco Rubio gehad? De hang van journalisten om zich te baseren op (bewezen onbetrouwbare) opiniepeilingen past in een trend. Het gespeculeer in de pers neemt hand over hand toe, ook in Trouw. Steeds meer wordt aan 'anticipatiejournalistiek' gedaan - maar de vraag is: wat is de zin daarvan?

Het valt me op dat het de laatste jaren in de media gebruikelijker wordt om vooruit te kijken, om te speculeren over wat er gaat gebeuren.

MH17
Een paar willekeurige voorbeelden van dit soort anticipatiejournalistiek uit 2015. 'Over drie dagen weten we meer.' Dat was een kop bij een artikel op 10 oktober in dagblad Trouw, drie dagen voor het verschijnen van het onderzoeksrapport naar de ramp met de MH17. Dat leverde twee pagina's speculatie op over wat in het rapport zou kunnen staan en wat daarvan dan de gevolgen zouden kunnen zijn.

Later die maand, op 27 oktober, kopte NRC Handelsblad, speculerend over een rapport naar de problemen rond de mislukte hogesnelheidstrein Fyra dat de volgende dag zou verschijnen: 'Fyra-commissie ontkomt niet aan benoemen schuld'. Dezelfde krant vroeg zich op 6 oktober af: 'Lukt het Volkswagen morgen iedereen tevreden te stellen?' De avondkrant liep vooruit op de (mogelijke) uitleg van de Duitse autobouwer over het gesjoemel met software in dieselauto's.

Onder meer de dagbladen NRC en Trouw en het televisieprogramma 'Pauw' besteedden op 8 december ruim aandacht aan het rapport van oud-ombudsman Marten Oosting over de 'Teevendeal'. Het rapport zou pas de volgende dag worden gepresenteerd.

Gapend gat
De anticipatiejournalistiek maakt logischerwijs graag gebruik van opiniepeilingen. Dan kan al van tevoren worden aangeven hoe verkiezingen of referenda 'vermoedelijk' gaan verlopen. Probleem is echter dat peilers keer op keer bewijzen dat er een gapend gat zit tussen het vrijblijvend geven van antwoorden op (soms suggestieve) vragen en het daadwerkelijk inkleuren van een stembiljet.

Een paar voorbeelden uit 2015 maken dat pijnlijk duidelijk. De peilingen beloofden een nek-aan-nekrace in Groot-Brittannië: de Conservatieven kregen uiteindelijk honderd (!) zetels meer dan Labour. De peilingen voorzagen eveneens een gelijkopgaande strijd in Griekenland: Syriza won met ruim verschil van Nieuwe Democratie.

In aanloop naar de verkiezingen in Turkije ging het niet anders. Trouw schreef aan de vooravond van de stembusstrijd van 1 november: 'Vooralsnog wijzen de peilingen niet in de richting van een absolute meerderheid voor de AKP'. Dus volgden speculaties over onvermijdelijke en ongetwijfeld moeilijke coalitiebesprekingen - niet alleen in Trouw, ook bij diverse actualiteitenprogramma's en nieuwsuitzendingen op radio en televisie. Overbodig, zo bleek, want de AKP van president Erdogan behaalde wel degelijk de niet gepeilde absolute meerderheid.

Non-informatie
Opvallend is dat achteraf steeds prima wordt uitgelegd waarom het anders is verlopen dan de peilers hadden voorspeld en waarom de kiezers zich niet aan de prognoses hebben gehouden. Probleem is echter dat niet alleen de media, maar ook veel politieke partijen en hun spindoctors zich laten leiden door die op drijfzand gebaseerde onderzoeken. 'Als er nu verkiezingen zouden zijn...' Punt is echter dat er meestal 'nu' geen verkiezingen zijn.

Toch worden peilingen voortdurend gebracht als nieuws. De Volkskrant meldde op 3 oktober als een nieuwsfeit: 'Asieldebat stuwt Wilders naar grote hoogte'. Wilders steeg wel vaker in de peilingen, maar niemand weet of dat te zijner tijd vertaald zal worden in zetelwinst in het 'nepparlement'. Non-informatie dus. Toch krijgen de voortdurend falende opiniepeilers steeds weer een forum. Maar deze orakels hebben slechts een zeer beslagen glazen bol ter beschikking en hun bijdrage blijkt zelden steekhoudend.

Afwachten
Wat is het nut van dergelijk gespeculeer? Wat heeft de nieuwsconsument aan een artikel waarin staat wat er wellicht, eventueel, misschien zou kunnen gaan gebeuren als er wellicht, eventueel, misschien dit of dat in het rapport zou staan? Welke lezer, kijker of luisteraar heeft baat bij 'informatie' uit peilingen die achteraf helemaal niet of slechts ten dele blijkt te kloppen?

Waarom niet de presentatie van een rapport afwachten en dan een steekhoudende en op feiten berustende analyse maken van de mogelijke consequenties? Waarom niet verkiezingen afwachten en dan steekhoudende analyses maken over welke coalities er mogelijk zijn, in plaats van af te gaan op peilingen waarvan de betrouwbaarheid uitermate twijfelachtig is?

Het heeft weinig zin pagina's te besteden aan het gezelschapsspel 'voorspellen', zoals de Volkskrant op 6 januari een volslagen zinloos overzicht gaf van de mogelijke medailleverdeling op de Olympische Spelen komende zomer in Rio de Janeiro. Onderhoudend wellicht, maar zinvol?

Han van Bree: historicus en auteur van 'Het aanzien van'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden