Per surfplank van Afrika naar Europa

Interview | In landrovers vol blitse surfspullen reizen Europeanen met gemak naar Afrika. Omgekeerd is de poort naar Europa gesloten. In zijn surfepos 'Atlantic.' toont regisseur Jan-Willem Ewijk dit contrast.

Het klinkt als een heldenverhaal uit Hollywood: een jonge windsurfer uit Marokko kiest op een dag het ruime sop, en surft met gevaar voor eigen leven naar Spanje. Maar zo simpel is het natuurlijk niet. 'Atlantic.' van de Nederlandse scenarist en regisseur Jan-Willem van Ewijk (44) is meer dan spanning en spektakel op de Atlantische Oceaan.

Met de vlucht van Afrika naar Europa staat de film stil bij een van de grootste hedendaagse tragedies, waarmee we bijna dagelijks worden geconfronteerd. Afgelopen zondag nog kapseisde een boot met honderden vluchtelingen uit Libië op de Middellandse Zee.

"De vluchtelingenproblematiek speelde zeker een rol bij het maken van de film, maar ik wilde met 'Atlantic.' vooral een verhaal vertellen over mijn eigen ervaringen", vertelt Van Ewijk die het geluk had zijn tweede speelfilm te mogen ontwikkelen in het Sundance Lab van Robert Redford in Amerika, en die sinds de wereldpremière vorig jaar op het Filmfestival van Toronto met zijn drama de wereld over reist.

"Ik kwam eerst in Marokko als surfer. Een beetje naïef. In de zomer. Het was één groot feest. Ik werd verliefd op het land en de mensen. Ik sloot vriendschap met de jongens en meisjes in het dorp. Het leek alsof wij als Europeanen veel goede dingen brachten. We introduceerden het surfen daar, en openden een beetje de wereld van de lokale jeugd."

Van Ewijk zag hoe de jongens in een paar jaar tijd leerden surfen op de spullen die Europeanen en Amerikanen hadden achtergelaten, niet voor hen, maar gewoon als troep. "Tot onze grote verbazing hadden ze onze kapotte spullen opgeknapt, en waren ze op onze oude surfboards aan de slag gegaan."

Dingen veranderden toen Van Ewijk een keer terugkeerde in de winter. Het dorp Moulay Bouzarqtoune nabij Essaouira, dé surfhotspot van Marokko, lag er verlaten bij. "Er waren geen toeristen, er was niks te doen, en opeens realiseerde ik me dat dat negen maanden per jaar het geval is. Ik zag hoe moeilijk de jongens het hadden. Ze hadden geen cent te makken. Door onze aanwezigheid hadden ze wel allerlei dromen en verlangens gekregen waar ze nooit iets mee konden, en ik realiseerde me dat die zegen eigenlijk een vloek was."

Vrijheid

Van Ewijk zag ook dat naarmate de jongens ouder werden, het ook steeds zwaarder werd om de hele tijd van die leuke, open meiden uit Europa en Amerika op bezoek te krijgen, terwijl de Marokkaanse meisjes in het dorp door hun broers werden afgeschermd.

In Atlantic. gaat Fettah, vertolkt door de Marokkaanse surfkampioen Fettah Lamara, niet louter uit economische motieven op pad. Fettah maakt een persoonlijke crisis door. Zijn moeder is in zee verdronken. Hij wil weg uit het dorp waar zijn nichtje al naar hem lonkt. Hij verlangt naar vrijheid, en is benieuwd naar die andere wereld achter de horizon, waar zijn Europese vrienden vandaan komen, maar die hij nooit heeft gezien. Van Ewijk brengt het niet als een aanklacht, maar stilletjes, als een droom, of een meditatie.

Atlantic. gaat over het gemak waarmee Europeanen naar Afrika reizen. Ze arriveren in hun landrovers, volgepakt met blitse surfspullen, laptops en iPods. Ze genieten van het Marokkaanse eten, de muziek en de kampvuren, tot ze klaar zijn met hun avontuur, en uitgewaaid en uitgerust weer vertrekken. Aan de andere kant is de poort in Europa gesloten.

"Atlantic. gaat over corruptie", vertelt de regisseur, "over de corrumperende werking van toerisme. En dat geldt niet alleen in Afrika. Overal waar rijken in een arm gebied komen, wordt koloniale invloed uitgeoefend. Er worden allerlei invloeden vanuit het Westen geplant. Toeristen komen en gaan in golven die letterlijk het lokale leven eroderen."

Van Ewijk spaart zichzelf niet in de film. Hij is Jan, de surfer uit Nederland die met zijn mooie, blonde vriendin en zijn dure surfboard naar Marokko komt, in alle vrijheid, niet beseffend wat er allemaal omgaat in het hoofd van Fettah, zijn Marokkaanse vriend.

"In mijn eerste film 'Nu.' speelde ik een bankier die ook geen idee had wat er om hem heen gebeurde." Van Ewijk spreekt uit ervaring. Hij werkte een tijdje als vliegtuigbouwkundige, toen hij opeens genoeg had van het kantoor op het vliegveld dat naar kerosine stonk. Het roer ging om. Hij ging 'strategy consulting' doen, gelokt door vrienden en het grote geld.

Vliegend over de wereld adviseerde hij de directies van Shell en Scandinavian Airlines, toen hij benaderd werd om in Londen een investeringbank op te richten. Het was vlak voor de eeuwwisseling. Het ging om internetinvesteringen. Van Ewijk sprong erin.

"Het groeide zo hard dat ik binnen een jaar een miljard dollar ophaalde. Van nul had ik opeens veertien kantoren en tweehonderdvijftig werknemers. Ik zat tussen de superrijken in de Londense City. Totdat de internetbubbel in 2000 barstte." Van Ewijk kwam in een crisis terecht, die hem naar eigen zeggen terugbracht bij de basis, de dingen die hij echt leuk vond.

Star Wars

"Dat was 'Star Wars'. Het ruimte-epos van George Lucas had in mijn jeugd zo'n diepe indruk gemaakt dat ik niets anders meer deed dan vliegtuigen tekenen en ruimteschepen ontwerpen. Ik schreef ook gedichten, hield van verhalen vertellen, en fotografeerde al mijn hele leven. Waarom zou ik zelf geen film maken?"

En zo ging Van Ewijk zonder opleiding met familie, vrienden en oud-collega's aan de slag. Met een minimaal budget van 10.000 euro maakte hij in 2006 zijn eerste speelfilm, 'Nu.', over een jonge bankier, gespeeld door Van Ewijk zelf, die zijn vriendin en beste vriend bedriegt, en geen idee heeft wat hij allemaal aanricht.

Veel ingrediënten (onwetendheid, crisis, verlies en verlangen) keren in een andere vorm terug in Atlantic., een internationale coproductie van 1,8 miljoen euro, waaraan Van Ewijk zes jaar werkte, en waarvoor hij zich liet inspireren door twee favoriete films: het existentiële sixtiesdrama 'l'Eclisse' van Michelangelo Antonioni en 'The Thin Red Line' van Terrence Malick, over de relatie tussen mens en natuur.

"Ik heb evenals Fettah mijn moeder verloren, ze stierf aan borstkanker tijdens de productie van de film. Ik heb ook mijn zus verloren toen ik klein was. Dat gevoel van verlies, of van 'absence', zoals mijn Marokkaanse co-scenarist Abdelhadi Samih het omschrijft, zit diep verankerd in het verhaal over Fettah en de zee. Het is een survivalfilm, in lichamelijke en geestelijke zin. De zee met al zijn schitteringen, en de gevaarlijke wateren tussen Afrika en Europa vormen een spiegel waarin we onszelf terugzien."

'Atlantic.' gaat morgen in première in de bioscoop.

'De gevaarlijke wateren tussen Afrika en Europa vormen een spiegel waarin we onszelf terugzien'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden