Review

Per leunstoel door de kamer naar het land der verbeelding

Xavier de Maistre: Reis door mijn kamer. Vertaling en nawoord Paul de Bruin. Uitg. Voetnoot, Amsterdam; 124 blz. - ¿ 34,50.

De Maistre had alleen maar zes weken huisarrest vanwege een duel en werd goed verzorgd door zijn huisknecht. Hij lijkt zich vooral tot schrijven te hebben gezet om te ontkomen aan de verveling die gedwongen nietsdoen nu eenmaal met zich meebrengt.

Voordien had De Maistre geen bijzondere belangstelling voor de literatuur getoond. Dienend in het leger van het koninkrijk Piëmont-Sardinië, waartoe ook zijn geboorteland Savoye behoorde, werd de jonge graaf geheel in beslag genomen door het garnizoensleven in de hoofdstad, Turijn, en door zijn liefdesaffaires.

Tijdens zijn huisarrest kwam hij tot de ontdekking dat hij al die drukte niet nodig had om zich te vermaken. Zoals Boëthius in de filosofische beschouwing vond hij zijn vertroosting in de verbeelding. En die vond haar neerslag in een meesterwerkje, waarvan nu voor het eerst sinds tientallen jaren weer een complete Nederlandse vertaling is verschenen. Een goede vertaling bovendien, waarin de charmante, lichtvoetige stijl mooi behouden is gebleven.

Het thema van het boek is niet toevallig gekozen. Reizen is immers de duidelijkste uiting van de bewegingsvrijheid waarin de schrijver tijdelijk van rechtswege was beperkt. Maar zijn geniale ontdekking was dat je ook kunt reizen zonder de deur uit te gaan, en met veel minder moeite en ontberingen.

Alle kenmerken van een echte reis zijn terug te vinden in het verslag van zijn expeditie op huiskamerformaat. Ligging en afmetingen van de kamer worden nauwkeurig vermeld, evenals de afgelegde route. De kamerjas wordt aangeprezen als het ideale reiskostuum. De reis wordt verdeeld in etappes, en de bezienswaardigheden, meubelstuk of schilderij, worden nauwkeurig beschreven. Onderweg vindt zelfs een ongeluk plaats met het favoriete vervoermiddel van de schrijver, zijn leunstoel.

Maar deze vermakelijke parodie op het fysieke reizen vormt het literaire kader waarin een andere ontdekkingsreis wordt beschreven, die van de ziel. In een simpele en vermakelijke variant op de filosofie van Plato presenteert De Maistre zijn 'metafysische ontdekking' dat in de mens twee individuen huizen, de 'geest' en het 'beest'.

Het beest is het lichaam, met zijn behoeften, niet in de laatste plaats de erotische. Maar het is ook het wezen dat is onderworpen aan de verplichtingen van het sociale leven. De geest kan zich daaraan onttrekken door zich in een eigen wereld te begeven, van de herinnering, de mijmering en de verbeelding.

De eigenlijke gevangenis die in 'Reis door mijn kamer' wordt beschreven is de alledaagse werkelijkheid. De reis is een reis naar le pays de l'imagination, het land der verbeelding dat, zo schrijft De Maistre, God ons heeft geschonken om ons met de realiteit te verzoenen. En die realiteit is de wereld waaruit de schrijver zich tijdelijk heeft moeten terugtrekken, het stadsleven waarin de een in weelde zwelgt en de ander gebukt gaat onder ellendige armoede, waarin de gedienstigheid van de knecht Joanetti afsteekt tegen de niet-aflatende ambitie die zijn meester ongetwijfeld zelf heeft gevoeld, zo gloedvol wordt zij door hem beschreven:

“Is het niet het eeuwige, onvervulde verlangen van de mens om zijn kracht en zijn vermogens te vergroten, om daar te willen zijn waar hij niet is, het verleden weer op te roepen maar in de toekomst te leven? - Hij wil legers aanvoeren en academies voorzitten; hij wil door mooie vrouwen aanbeden worden; en als hij dat allemaal bereikt heeft, begint hij terug te verlangen naar het leven op het platteland en naar rust, en benijdt hij de herder in zijn hutje: al zijn voornemens en al zijn verwachtingen lopen onophoudelijk stuk op het tastbare ongeluk dat de menselijke natuur aankleeft; hij kan het geluk maar niet vinden. Een kwartiertje reizen met mij zou hem op het juiste spoor zetten.”

Hier klinkt de stem door van de moraalfilosofische traditie, en met name van Pascal - had die filosoof al niet geschreven dat alle ellende van de mens voortkomt uit diens onvermogen om rustig in zijn kamer te blijven zitten?

Maar natuurlijk is er een hemelsbreed verschil. Waar Pascal de oorzaak van alle ellende vond in de afgekeerdheid van God, eigen aan de door de zondeval verdorven mens, beperkt De Maistre zich in zijn analyse tot het aardse leven. Niet het geloof maar de verbeelding is de remedie tegen de innerlijke leegte, het probate middel tegen de verveling. Hij is al bijna een romanticus.

'Reis door mijn kamer' bleef nog een paar jaar in de la liggen, tot het werd gelezen door Xaviers beroemde broer Joseph, die besloot het uit te laten geven. Het werd een groot succes, dat veelvuldig werd geïmiteerd. Ook door Xavier zelf: in 1825 verscheen een vervolg, 'Nachtelijke expeditie door mijn kamer'. Hij publiceerde nog een paar novellen, maar het schrijven bleef een ondergeschikte plaats innemen in zijn lange leven.

Hij nam dienst in het Russische leger en vestigde zich in Rusland, werkte daar als portretschilder, later als kolonel, en trouwde met een hofdame van de tsaar waardoor hij landgoedeigenaar werd. De 'wereld' won het van de literatuur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden