Pedofilie in de literatuur: een jongen met vier benen en een geallieerde soldaat

Het klimaat voor pedofilie is op dit moment ijzig koud. Wat vorige week begon als een pleidooi van iemand die pedofielen een warm hart toedraagt, is uitgemond in een hetze vol verontwaardiging, afkeuring en afkeer. De publieke betrokkenheid en de kokende woede over de miskenning van de slachtoffers van pedofielen, zal ongetwijfeld vorig jaar gegroeid zijn door de zaak-Dutroux. Maar waar de omslag ook moge liggen, het is opmerkelijk dat wij nu openlijk uitermate afkeurend tegenover pedofilie staan, terwijl dit onderwerp de publieke gemoederen in de jaren tachtig nauwelijks leek te verhitten. Hierop wijst de ontvangst van Een jongen met vier benen (1982) van Kees Verheul en Voor een verloren soldaat (1986) van Rudi van Dantzig.

Het boek van Kees Verheul (geb. 1940) - slavist, vertaler en essayist - bestaat uit vier verhalen over de seksuele ontwikkeling van een jonge jongen en over het leven, de dorpsmentaliteit en de standsverschillen in een provincieplaats in het oosten van het land vlak na de Tweede Wereldoorlog. Rudi van Dantzig (geb. 1933) - choreograaf - beschrijft de belevenissen, gevoelens en seksuele ontwikkeling van de twaalfjarige Jeroen tijdens de hongerwinter op het Friese platteland en tijdens en na de bevrijding. In 1992 is Voor een verloren soldaat gelijknamig verfilmd door Roeland Kerbosch (regisseur) en Matthijs van Heijningen (producent).

De ik-figuur uit Een jongen met vier benen heeft jarenlang een seksuele verhouding met meneer Prinsen, de pedofiele vader van een klasgenootje en Jeroen uit Voor een verloren soldaat beleeft een kortstondig pedofiel contact met een geallieerde soldaat. De auteurs beschrijven deze pedofiele ervaringen vanuit het perspectief van het kind. Ze doen dit volgens de meeste kritieken zuiver, eerlijk, gedetailleerd en zonder toevlucht te nemen tot dramatische effecten.

Beide jongens lijken de pedofiele ervaringen niet vervelend te vinden. “Maar ook vanuit mezelf verlangde ik niet naar een volledig einde van mijn omgang met meneer Prinsen (...) Meneer Prinsen zou blij zijn als ik kwam en me volop gezelligheid en aandacht geven.” (Uit: Een jongen met vier benen)

“Ik heb het gevoel dat ik zacht word en smelt zoals de chocola tussen mijn vingers: natuurlijk, zo wil ik leven, als hij er maar is om de tent te vullen met warmte en geur en voedsel.” (Uit: Voor een verloren soldaat)

De critici maakten dan ook niet veel ophef over de pedofiele affaires in deze boeken. Maar dat heeft ook te maken met de tolerantie die er in die tijd voor pedofilie bestond. Neem een uitspraak van Aad Nuis - de huidige staatssecretaris van cultuur en toenmalig literatuurcriticus in de Volkskrant - over Van Dantzigs boek: “Waarschijnlijk geldt ook hier dat veel mensen vergelijkbare, hoewel in omstandigheden afwijkende ervaringen zullen hervinden in hun geheugen bij het lezen van dit boek. Voor anderen kan het zeker het begrip vergroten voor de innerlijke werkelijkheid van zulke met schrik en afkeer beladen relaties.”

De critici zijn in het algemeen positief over het onderwerp van deze twee boeken, dat nu zo omstreden is. Frits Abrahams (Vrij Nederland) is ronduit jubelend over Een jongen met vier benen: “'Bij meneer Prinsen', het slothoofdstuk, bevat de beschrijving van de seksuele relatie die een jongen van zijn tiende tot veertiende jaar met een oudere man onderhoudt. Het is het ontroerende hoogtepunt van een boek dat zonder opzichtig effectbejag de gevoelswereld van een in de provincie opgroeiend jongetje in kaart brengt.”

P. M. Reinders (NRC Handelsblad) vindt het bijna niet te geloven dat Voor een verloren soldaat Van Dantzigs eerste roman is: “Het boek is heel zorgvuldig opgebouwd en daardoor zijn de complexe reacties van Jeroen op de seksuele aanval van de soldaat volkomen geloofwaardig, aangrijpend en herkenbaar, ook voor wie ze niet uit eigen ervaring kent.”

Wim Vogel (Haarlems Dagblad) is verheugd dat Verheul het onderwerp aanpakt zonder een moreel oordeel te vellen: “Heel zorgvuldig noteert Verheul de emoties die er in het kind omgaan en het is vooral om die zorgvuldigheid, die nergens moraliserend wordt, dat Een jongen met vier benen uniek in onze letteren genoemd mag worden.”

Hans Warren (Provinciale Zeeuwse Courant) beoordeelt het pedofiele element in Verheuls boek positief vanuit het oogpunt van de literaire vernieuwing: pedofilie is een betrekkelijk nieuw onderwerp in de literatuur. Toch laat Warren door zijn woordkeus merken dat de relatie tussen de jongen en de man geen positieve gevoelens bij hem oproept. Hij vertelt het verhaal over meneer Prinsen tendentieus na: “Er zijn vaste dagen waarop zijn vrouw en dochter niet thuis zijn, en hij laat er geen gras over groeien: hij weet het jongetje te lokken en hem weldra zover te krijgen als hij dat wenst. Het jongetje vindt de sexuele contacten met de oudere man niet eens onplezierig, belooft geheimhouding, en zo ontstaat een verhouding die duren zal tot hij al op de middelbare school is.”

De details waarmee Van Dantzig en Verheul de pedoseksuele handelingen beschrijven, roepen daarentegen wel verzet op. Diny Schouten (Vrij Nederland) spreekt als enige over 'afgrijzen': “'Bevrijding' heet, met enige ironie, het middendeel van het boek (Voor een verloren soldaat). Daarin wordt, vele pagina's lang, en tot in kokhalzende details, beschreven hoe Wall's (de soldaat) meermalen als zijderups aangemerkte geslacht met behulp van geweld, lieve woorden en vaseline in lichaamsopeningen wordt gedreven die daar niet op berekend zijn. Toch is het niet de sodomie of het afgrijzen en de vlammende pijn van het jongetje dat deze liefdesscènes obsederend maken.”

De jongens waren zelf ook niet echt dol op de seksuele kant van de pedofilie; Jeroen in elk geval niet: “Hij heeft zijn riem losgemaakt en brengt mijn hand in zijn kleren. Waarom laat hij me niet, voelt hij niet dat ik moe ben? Zou dit er altijd bij horen?” (Uit: Voor een verloren soldaat) “Ik kreeg een beklemd gevoel dat er nu buiten mijn wil om iets belangrijks met me ging gebeuren - iets dat ik fijn vond en avontuurlijk, maar meer nog griezelig, omdat niemand anders ervan wist en het misschien ook wel nergens bestond dan alleen hier, bij deze eigenaardige man.” (Uit: Een jongen met vier benen)

Het is in deze tijd ondenkbaar dat critici nauwelijks aandacht zouden besteden aan de pedofilie die in de boeken beschreven wordt. Toch wordt dit onderwerp in sommige besprekingen van Een jongen met vier benen en Voor een verloren soldaat slechts aangeduid of met een paar regels afgedaan. En ogenschijnlijk niet omdat de critici van mening zijn dat hun lezers dat niet aankunnen maar omdat zij het zien als niet meer dan een element in de boeken en het blijkbaar niet belangrijk genoeg vinden om daar veel ruimte aan te besteden.

Reinjan Mulder (NRC Handelsblad) maakt slechts een toespeling over wat zich in Een jongen met vier benen afspeelt tussen de ik-figuur en de vader van een klasgenootje, zonder het woord pedofiel in zijn recensie te noemen: “In het laatste verhaal herinnert de jongen zich hoe de juffrouw hem als remedie (tegen de intieme vriendschap tussen de ik-figuur en zijn klasgenootje Olivier) tussen vier meisjes in de hoek van een lokaal heeft geplaatst. Als dat niet helpt, helpt niets meer. Het helpt niets. Uitgerekend de vader van één van de meisjes zal de inwijding in het homoseksuele leven afmaken.” Hanneke Wijgh (Trouw) vermeldt terloops dat de soldaat seksuele handelingen verricht met de jongen in Voor een verloren soldaat: “Het onmiskenbare hoogtepunt in het boek is zijn ontmoeting met een Amerikaanse soldaat, tijdens de bevrijding. Walt geeft hem kauwgom, rijdt hem rond in een grote truck, zwemt samen met hem in het haventje en verkracht hem in een legertent.”

Wanneer critici het pedofiele aspect betrekken in hun beoordeling - en de boeken niet vooral als een soort streek- dan wel oorlogsroman zien - hebben zij het over de gevoelens van de jongens, niet over de seks, en passen zij het pedofiele element in in de (homo-)seksuele ontluiking van de jongens. Omdat het zo beschreven wordt en omdat volgens Ron Mooser (Homologie) “alles heel vanzelfsprekend verloopt”.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden