Pavel en Nikolai: Russische interneticonen wars van autoriteit

Pavel Doerov heeft geen goed woord over voor overheden die hun inwoners ongevraagd bespioneren. Beeld Hollandse Hoogte / The New York Times Syndication

De Russische Mark Zuckerberg heet Pavel Doerov. Hij bedacht de tegenhanger van Facebook, VKontakte, en samen met zijn broer Nikolai staat hij aan de wieg van berichtenservice Telegram. Maar hun gedachtengoed ligt onder vuur, want in steeds meer landen gaan stemmen op de chat-app te verbieden.

Het is niet zo gek dat twee van de meest prominente interneticonen van dit moment afkomstig zijn uit Rusland. Pavel (33) en Nikolai (36) Doerov groeiden deels op in de Sovjet-Unie van de jaren tachtig en begin jaren negentig waar de geheime diensten het voor het zeggen hadden. De Doerovs waren getuige van een enorme mentaliteitsverandering in de jaren na de val van de Sovjet-Unie toen het wild-westkapitalisme de overhand kreeg en autoriteiten er niet meer toe deden. Tot op de dag van vandaag hechten de twee daaraan. Net als aan techniek. Want in het Rusland van de jaren negentig konden beta's hun hart ophalen: de nadruk lag op exacte vakken als wis- en natuurkunde.

De Doerovs hebben daar nu profijt van. Nikolai, die de media liever schuwt en zich enkel bezighoudt met programmeren, is een soort wonderkind. Hij las toen hij drie jaar oud was en won tweemaal de internationale olympiade voor programmeren. Deze wiskundige is het brein achter MTProto, het versleutelingsmechanisme van Telegram. Ook kent het chatprogramma een functie waarbij de berichten binnen een paar minuten na verzending worden gewist. Juist dat maakt de app populair, overheden én geheime diensten kunnen de berichten lastig achterhalen.

Dat laatste is voor broer Pavel, de promotor en bedenker van Telegram, van essentieel belang. De 33-jarige noemt zichzelf een libertair, een man die een hekel heeft aan autoriteiten, belasting maar een raar fenomeen vindt en niets ziet in landsgrenzen. Hij bewondert klokkenluider Edward Snowden vanwege zijn lef en deelt zijn denkbeelden. Pavel heeft geen goed woord over voor overheden die hun inwoners ongevraagd bespioneren.

Keerzijde

De broers gaan om die reden constant het gevecht aan met de autoriteiten. Sinds de aanslagen in Parijs in 2015, toen bleek dat een van de jihadisten gebruikmaakte van Telegram bij het plannen van zijn daad, is die strijd alleen maar feller geworden. Het wel of niet aan banden leggen van dataversleutelingprogramma's (encryptie) is momenteel in tal van landen onderdeel van discussie en de Doerov-broers spelen daarin een prominente rol. Tot hun ongenoegen. Volgens Pavel heeft wetgeving op dit gebied geen enkele toegevoegde waarde, want terroristen vinden ook zonder Telegram kanalen om te communiceren. Bovendien heeft de chat-app al zo'n vijfduizend kanalen van vermoede jihadisten geblokkeerd.

Het blijft schipperen. De Doerovs verafschuwen weliswaar iedere vorm van autoriteit, ze kunnen er ook weer niet omheen. Verschillende landen, waaronder Rusland en Indonesië, dreigen de chat-app te verbieden vanwege de IS-connectie. Tot nu toe werden die dreigementen op het laatste moment afgewend. Pavel beloofde bijvoorbeeld zijn bedrijf in Rusland officieel te laten registreren zonder overigens iets af te doen aan 'de privacy van onze gebruikers'. In Indonesië blokkeerde Telegram accounts van mogelijke jihadisten.

Interneticoon

Hoewel Pavel liever leeft in een wereld zonder gezag, geniet hij tegelijkertijd zichtbaar van het constante kat-en-muisspel. Hij weet niet beter. Tijdens zijn jeugd lag hij al overhoop met de schoolleiding, schrijft The Moscow Times in een profiel over de twee broers. Hij hackte de computer van de school, veranderde het openingsscherm en projecteerde daarop een foto van zijn minst favoriete leraar. Daaronder schreef hij: 'Ga dood.' De school verbood hem toegang tot het nieuwe netwerk, maar Pavel kraakte het wachtwoord keer op keer.

Op die leeftijd was het al duidelijk: Pavel wil een interneticoon worden. Maar zonder zijn broer Nikolai, het technische brein, was dat waarschijnlijk nooit gelukt. Pavel leerde het programmeren van hem. Toen hij elf jaar oud was maakte hij zijn eigen versie van computerspelletjes als Tetris.

Pavels grootste droom was het opzetten van een sociaal netwerk in Rusland. In 2006, net na zijn studie aan de staatsuniversiteit in Sint-Petersburg, introduceerde hij VKontakte (letterlijk: in contact). Hij liet zich inspireren door het Amerikaanse Facebook waar een vriend die in de Verenigde Staten studeerde hem wegwijs mee maakte. In eerste instantie was VKontakte, dat qua uiterlijk veel weg heeft van Facebook, bedoeld voor studenten.

Maar dat veranderde snel. Een jaar na de introductie mochten gebruikers video's en foto's uploaden zonder rekening te houden met copyright. Grote platenlabels protesteerden massaal, maar Pavel trok zich daar niets van aan. VKontakte groeide uit tot een belangrijk cultureel platform. Dat het sociale netwerk in de eerste jaren na de oprichting zo snel kon groeien, had ook te maken met de internetmarkt die in Rusland toen nog nauwelijks was gereguleerd. Voor een libertair als Pavel was dat een ideale markt om zijn idee tot volle wasdom te brengen.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Nikolai Doerov Beeld rv

In 2011 kwam er een einde aan het sprookje. In de winter protesteerden de Russen massaal tegen het regime van president Poetin. VKontakte was voor de demonstranten het belangrijkste communicatiekanaal. Pavel werd teruggefloten door de autoriteiten. Gewapende mannen dreigden de deur van zijn appartement in Sint-Petersburg in te trappen als Pavel het account van de belangrijkste oppositiepoliticus, Aleksej Navalny, niet zou blokkeren.

Pavel, die zich niet laat commanderen, reageerde met een resoluut nee. Hij provoceerde nog een beetje door het hele voorval op zijn eigen VKontakte-account te plaatsen. De Russen waren onder de indruk van zijn lef en dat bracht weer nieuwe klanten met zich mee.

Het was een dappere poging de autoriteiten een kopje kleiner te maken, maar uiteindelijk zou Pavel het onderspit delven. Hij zette de strijd met de geheime dienst, de FSB, nog een paar jaar voort, maar verloor langzaam de controle over het bedrijf. Zeker nadat hij een conflict kreeg met zijn zakenpartner.

In 2013 verkocht hij zijn aandelen aan een vriend van Alisjer Oesmanov, een miljardair die loyaal is aan Poetin en een meerderheidsbelang in Mail.ru (een van de belangrijkste mailproviders van Rusland) bezit. Zo kwam VKontakte feitelijk in handen van het Kremlin. Pavel bleef nog een jaar topman, maar hij werd in 2014 ontslagen toen hij weigerde de accounts van Oekraïense oppositieleden vrij te geven en daar bovendien spottend over deed.

Saint Kitts

De broers Doerov zagen voor zichzelf geen toekomst meer in Rusland. Ieder nieuw bedrijf dat ze zouden opzetten zou door de FSB nauwlettend in de gaten worden gehouden. Met 300 miljoen dollar op zak - door Pavel verdiend aan de verkoop van de aandelen van VKontakte - verlieten ze hun geboorteland. Ze kochten een paspoort voor het Caribische eiland Saint Kitts. Dat deden ze door 250.000 dollar te doneren aan het Suiker Diversificatie Fonds. Dat is een stichting die zich op het eiland inzet voor de suikerindustrie, een belangrijke bron van inkomsten voor Saint Kitts.

Nog voordat de Doerovs vertrokken, werkten ze in het geheim aan een nieuw project: Telegram. Via de versleutelde berichten-app spraken de twee met elkaar zonder dat de Russische geheime dienst er weet van had. De chat-app kon in 2014 honderdduizenden nieuwe Nederlandse gebruikers bijschrijven na de overname van WhatsApp door Facebook omdat ze niet weten wat Facebook met hun data doet. Momenteel heeft Telegram meer dan 100 miljoen gebruikers en groeit nog steeds. In autoritaire landen als Saudi-Arabië is de app ongekend populair.

Pavel heeft geleerd van het verleden en gaat heel zorgvuldig te werk. Een nieuw VKontakte-schandaal wil hij voorkomen. Daarom werken de Doerovs met een klein Russisch team van mensen die ze daadwerkelijk vertrouwen. Ze hebben geen hoofdkantoor, maar huren steeds een ander Airbnb-appartement in verschillende hoofdsteden wereldwijd. "Ik wil niet meer de fout maken afhankelijk te zijn van één soort wetgeving", zei Pavel vorig jaar in een interview in Fortune. "Een plaats kan er nog zo mooi uitzien, je weet nooit wat voor gekke wetten ze nu weer zullen introduceren." Zelf beschikt hij over drie telefoons die hij telkens verwisselt. "Net als een tandenborstel, die gooi je ook af en toe weg."

Ook investeerders vertrouwt Pavel niet. Tot nu toe financiert hij Telegram door iedere maand een miljoen dollar uit eigen zak te betalen. Bedrijven zijn naar eigen zeggen wel geïnteresseerd in de berichtenservice, maar de Doerovs durven het niet aan. "Geld is niet het probleem", zei hij in Fortune.

Zonder pottenkijkers

Pavel, altijd gekleed in het zwart, net als de computerprogrammeur Neo uit de film 'The Matrix', ziet wel in dat de situatie niet houdbaar is. Hij is bezig met een ander verdienmodel. Winst maken staat daarbij niet voorop, onderstreept hij in ieder interview. Voor de Doerovs is het vooral belangrijk dat mensen zonder pottenkijkers kunnen communiceren. "Toen ik nog in Rusland woonde, heb ik veel rijke mensen ontmoet", zei Pavel twee jaar geleden in een interview met The New York Times. "Ik heb schepen, privé-vliegtuigen en enorme huizen gezien. Ik heb toen besloten dat ik dat zelf niet wil. Ik ben heel gelukkig zonder enig bezit. Ik beschouw mezelf als een wereldburger."

Overheden pakken encryptie aan

Er zijn zo'n honderd versleutelde chat-apps in omloop, zegt Aaron Brantly, expert op het gebied van cyberveiligheid en terrorisme. Hij is verbonden aan het US Army Cyber Institute. Dat in steeds meer landen stemmen opgaan encryptie op de een of andere manier aan banden te leggen om zo terroristen aan te pakken, is volgens Brantly weinig zinvol. "Dan stappen terroristen over naar andere communicatiekanalen die totaal niet te reguleren zijn."

Toch presenteerde Australië in navolging van Groot-Brittannië onlangs een wet waarin wordt voorgesteld dat techbedrijven de politie in de toekomst helpen bij het ontcijferen van versleutelde berichten. Ook was Australië tijdens een G20-ontmoeting begin deze maand de initiatiefnemer om verdergaande samenwerking met technologiebedrijven op dit gebied in de slotverklaring op te nemen. In Frankrijk, Italië, Polen, Spanje en Oostenrijk krijgt de politie vergaande bevoegdheden om chat-apps zoals WhatsApp en Telegram in de gaten te houden. Daar moet dan wel de rechter aan te pas komen.

In Nederland staat encryptie niet ter discussie. Wel stemde de Eerste Kamer onlangs voor een wet die het voor inlichtingendiensten mogelijk maakt grote hoeveelheden informatie af te tappen van de kabel, denk aan internetverkeer.

Lees ook: Hoe IS de chat-app Telegram gebruikte bij een verovering

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden