Paus wilde kerk meer bij de tijd

Een halve eeuw geleden begon in Rome het Tweede Vaticaans Concilie. Een breuk in de geschiedenis van de rooms-katholieke kerk, volgens de een. Een halfslachtige vernieuwing, aldus de ander. Wat was de werkelijke invloed op kerk en theologie?

Bisschoppen, het zijn echt schooljongens, gniffelt theoloog Schillebeeckx in zijn dagboek over het Tweede Vaticaans Concilie. Op 27 oktober 1962 noteert hij dat een paar honderd bisschoppen in de zaal massaal opstaan en naar de bar gaan voor gratis taart en koffie, zodra een saaie spreker het woord voert.

En wat te denken van de valse lijst met kandidaten voor invloedrijke posities die conservatieve Franse bisschoppen in omloop brachten? Alleen hun eigen favorieten stonden erop. Pas toen de echte lijst rondging, kwam het bedrog aan het licht.

De dagboeken van Schillebeeckx, de Nederlandse theoloog die vanuit de coulissen van het Concilie de kerkgeschiedenis beïnvloedde, liggen in de binnenstad van Leuven, in een voormalig Jezuïetencollege.

Door de poort van dat college, nu de faculteit Theologie en religiewetenschappen, komt Karim Schelkens aangelopen, een dossiermap onder de arm. Theoloog en kerkhistoricus Schelkens (34) gaat langs een kruip-door-sluip-door van trappen en gangen voor naar zijn werkkamer in het Centrum voor Conciliestudie Vaticanum II. Achter zijn bureau staan kasten met bijvoorbeeld het conciliearchief van Schillebeeckx. Van zo'n archiefcollectie heb je er wereldwijd maar een stuk of drie, vertelt Schelkens.

Vijftig jaar nadat in Rome op 11 oktober 1962 bisschoppen en theologen bijeenkwamen voor een Concilie dat ruim drie jaar zou duren, proberen Schelkens en zijn collega's inzicht te krijgen in de betekenis ervan voor de wereldkerk, voor de theologie, voor de gelovigen. Ieder eenduidig beeld doet het Concilie te kort, zegt Schelkens meteen. "Je kunt niet zeggen dat Vaticanum II enkel een breuk is geweest. Evenmin dat de moderne theologie daar begonnen is. Of dat het Concilie meer democratie in de kerk heeft willen brengen."

Laten we bij het begin beginnen. Was het een impulsief besluit van paus Johannes XXIII om een Concilie te houden?

"Vele kardinalen waren geschokt door het nieuws, dat is waar. Toch hebben zowel Pius XI als Pius XII al plannen geuit voor een Concilie. Dus helemaal nieuw was het niet, maar als je er de dagboeken van Johannes XXIII op naleest lijkt het echt zijn eigen initiatief te zijn geweest."

Waarom is het Tweede Vaticaans Concilie zo belangrijk geweest?

"Op die vraag zijn vele antwoorden mogelijk. Bepalend was toch de brede vertegenwoordiging uit de wereldkerk. Dankzij moderne vervoersmiddelen als vliegtuigen, die tijdens het voorgaande Concilie in 1869 nog niet bestonden, konden bisschoppen en theologen uit de hele wereld elkaar nu voor het eerst ontmoeten. Die ontmoeting werkte ook als een theologische opfriscursus. Bisschoppen herontdekten hun eigen rol en verantwoordelijkheid voor hun lokale kerk en verwachtten niet meer alle oplossingen steeds van bovenaf.

Moderne theologen als Schillebeeckx werden uitgedaagd hun opvattingen aan te scherpen, verder te ontwikkelen. Latijns-Amerikaanse theologen brachten nadien de bevrijdingstheologie in. Een belangrijk document, 'Dei Verbum', uitgekomen in het laatste conciliejaar, schreef katholieke theologen bijna verplicht voor de Bijbel kritisch te lezen en zich daarop te baseren. Dat was een halve eeuw ervoor nog moeilijk denkbaar.

Al tijdens het Concilie, dat zich immers over drie jaar uitstrekte, kreeg het zijn uitwerking, en beïnvloedde het de deelnemers. Daarom kun je het Concilie niet zuiver als een breuk zien, als een scheiding tussen een traditionele periode en een periode van vernieuwing. Al voor het Concilie was er een moderne theologie. Maar die lag onder de oppervlakte. Het Concilie nam die op, en een meer bijbels geïnspireerde moderne theologie ging deel uitmaken van het gezaghebbende spreken van de kerk. Het Concilie zorgde voor een verschuiving in de balans. De rk kerk is altijd pluraal geweest, met een veelheid aan opvattingen, theologieën, spiritualiteiten, structuren zelfs. Dat plurale was er voor het Concilie, tijdens het Concilie en ook erna. Maar met een andere balans."

In zijn nog altijd indrukwekkende openingsrede zegt paus Johannes XXIII dat hij de kerk met het Concilie meer bij de tijd wil brengen, meer open voor de wereld. Is dat gelukt?

"Het begin van de jaren zestig was een tijd van politieke spanningen en die kwamen mee met de deelnemers aan het Concilie. Anonieme deelnemers deelden antisemitische pamfletten uit, die om politieke of religieuze redenen onderschreven werden door enkele patriarchen en christenen uit het Midden-Oosten. Veel bisschoppen uit Oost-Europese landen konden niet komen, vanwege het IJzeren Gordijn. Het communisme was onderwerp van gesprek, atoombewapening en democratie ook. De wereld kwam de kerk vanzelf binnen. Het Concilie heeft zich krachtig uitgesproken voor mensenrechten en democratie. Niet voor democratie in de kerk, dat is een misverstand, maar voor democratie in de moderne natiestaat en voor de scheiding tussen kerk en staat. Dat was in de negentiende eeuw nog veroordeeld door paus Pius IX, en werd nu toch aanvaard."

Op welke terreinen heeft het Concilie uitwerking gehad in kerk en theologie?

"Bijzonder was dat tijdens het Concilie niet-katholieken aanwezig waren. Ze hadden een prominente plaats gekregen in de Sint-Pietersbasiliek, recht tegenover het spreekgestoelte. Bisschoppen zagen tijdens hun redevoering protestanten en orthodoxen recht in de ogen. Alleen dat al had invloed, op beide partijen. Latijn was de voertaal van het Concilie, maar de waarnemers kregen simultaanvertaling. De oecumenische beweging, waar kardinaal Willebrands al in de jaren vijftig het voortouw in genomen had, kreeg een impuls. Liturgisch veranderde er natuurlijk veel, zoals de invoering van de volkstaal. De nieuwe theologie, het historische denken, kreeg een solide plaats. De Jezus-boeken van Schillebeeckx zijn deels vanuit die dynamiek ontstaan. Onder invloed van de theoloog Yves Congar kreeg bovendien de lekenbeweging meer ruimte. Je ziet tegelijk dat de Mariaverering sterk wordt teruggedrongen. Onder invloed van de nieuwe theologie wordt Maria theologisch binnen de kerk geplaatst. De intentie zal niet geweest zijn gelovigen hun Mariadevotie af te nemen, maar dat was wel vaak het gevolg. Het Concilie was een van de eerste kerkelijke evenementen die door de wereldpers werd verslagen, en op televisie was te volgen. Ook dat zorgde voor snelle verspreiding."

Wie zijn er machtiger geworden na het Concilie?

"De bisschoppen hebben meer vrijheid gekregen om lokaal zelf zaken in te vullen. 'Collegialiteit' is de basisterm. De paus heeft een centrale rol, maar staat theologisch niet boven het bisschoppelijke bestuurscollege. Er is een begin gemaakt om de rol van de Romeinse curie te wijzigen, de kardinalen terug te dringen tot een erefunctie en de bisschoppensynode een grotere rol in het bestuur van de kerk te geven. Dat is niet helemaal doorgezet, feitelijk bestaan die twee bestuursvormen, met allebei een andere juridische en theologische basis, naast elkaar. Dat geeft enige verwarring."

Hoe groot was de rol van de Nederlandse delegatie?

"Haast alle Nederlandse bisschoppen zaten in een belangrijke commissie of orgaan. Alfrink zat in de centrale commissie en in het presidium, Bekkers in de commissie voor liturgie, Nierman en Willebrands in het Secretariaat voor de Eenheid. Ze werkten als een team en vertrouwden op hun theologen, zoals Pieter Smulders en Edward Schillebeeckx. Ook heel wat Indonesische missiebisschoppen speelden een rol van betekenis."

In Nederland is na het Concilie grote verwarring en verdeeldheid ontstaan. Hoe kon dat?

"Het is een complexe zaak. Als buitenstaander zie ik het deels als een gevolg van het verschil tussen de typisch Nederlandse debatcultuur en de Romeinse cultuur. Alfrink en Schillebeeckx zagen de besluiten van het Concilie als een aanzet, een vertrekpunt om thuis verder over te praten en dan verder uit te bouwen. Voor het Vaticaan waren de conciliebesluiten het eindpunt. Paus Paulus VI, die het Concilie geleid heeft na de dood van Johannes XXIII in 1963, heeft meer dan eens Alfrink gewaarschuwd. Hij verzocht hem te wachten met het invoeren van vernieuwingen, zoals de opheffing van het celibaat, die hij zag als een aantasting van de gezagsstructuren. Vanuit het standpunt van de paus was ingrijpen via bisschopsbenoemingen een manier om de eenheid in de kerk te bewaren, terwijl het voor vele Nederlanders aanvoelde als blinde gezagsuitoefening, net op een moment dat Nederlandse katholieken zich voldoende vrij voelden om hun rol in kerk en samenleving volop op te nemen. Aan beide zijden voelde men zich gekwetst en aangevallen."

Komt er een derde Vaticaans Concilie?

"Als het aan de huidige paus ligt, niet, dat heeft hij zelf al meermaals geschreven. Om praktische redenen vooral, want nu zou je zo'n vijfduizend aanwezige bisschoppen hebben. In welke taal zo'n Concilie dan moet plaatsvinden, is ook al een praktische vraag van formaat. Ten slotte valt er nog heel wat van de erfenis van het laatste Concilie op te nemen en toe te passen, denk maar aan de rol van de leken in de kerk, en vooral de inspraak van de bisschoppen in het wereldbestuur van de kerk. Mochten die zaken in de toekomst verder kunnen worden uitgebouwd, is Vaticanum III nog niet meteen aan de orde."

Vaticaans Concilie II

Paus Johannes XXIII wilde de kerk meer bij de tijd brengen en riep daarvoor alle bisschoppen naar Rome. In een bomvolle Sint Pieter kwamen van 1962-1965 zo'n 2000 bisschoppen uit de hele wereld bijeen. Door dit Tweede Vaticaans Concilie veranderde de rk kerk. Latijn werd niet meer verplicht, en leken kregen meer invloed. Het Eerste Concilie was van 1869-1870.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden