Paus legde bijl aan wortel Pools regime

In 2009 herdacht Europa de val van de Muur, in 1989. Maar de kiem legde de paus, tien jaar eerder. Karol Wojtyla (JP II) bezocht toen zijn communistische geboorteland. Volgens Edy Korthals Altes, destijds ambassadeur in Warschau, trok het pausbezoek in 1979 het tapijt onder de ideologie van het regime weg.

In de boekenkast van oud-diplomaat Edy Korthals Altes (85) staat een houten Christusbeeldje. De figuur zit voorovergebogen en steunt met zijn hoofd op zijn rechterhand. Altes: „Dit Christusbeeldje staat langs de wegen ten zuidoosten van Warschau op pilaren. Polen is door de eeuwen heen geplunderd en gebrandschat. Door Russen, Tataren, Zweden, Duitsers, Oostenrijkers en Turken. De boeren verkeerden in diepe ellende. Zij verloren niet alleen hun oogst, maar niet zelden ook vrouw en kinderen. In deze houding zat de Poolse boer dan op het bankje voor zijn schamele boerderijtje.”

Korthals Altes diende van 1977 tot 1980 als Nederlands ambassadeur in het communistische Polen. Het beeldje kreeg hij destijds cadeau van de presidentsvrouw. Bijzonder, vindt Korthals Altes. Een protestantse ambassadeur van een Navo-land, die van de presidentsvrouw van het communistische Polen een Christusbeeld cadeau krijgt. Voor hem geeft het beeldje de essentie weer van het christelijk geloof: dat Jezus solidair is met de lijdende mens.

Dit geloof heeft volgens Korthals Altes een belangrijke rol gespeeld bij de ontwikkelingen in Polen eind jaren zeventig. In 1978 werd kardinaal Karol Wojtyla tot paus gekozen. In 1979 bezocht hij zijn vaderland. „Zonder vechtpartij of geweld is in Polen in 1979 de kiem gelegd voor de ineenstorting van het communistische regime. De kern was de bevrijdende werking van een christocentrisch geloof.”

Altes: „Toen een Pool tot paus werd verkozen, lag het hele volk letterlijk op de knieën. Polen voelde zich door de wereld verlaten, met een trauma daterend uit 1939 toen het land aan twee kanten werd binnengevallen door Duitsland en Rusland en geen steun kreeg. De situatie was grauw en uitzichtsloos. De keuze van het Vaticaan voor een Poolse paus zorgde voor een gevoel van verbinding met de rest van de wereld. Polen stond weer op de wereldkaart.”

„Van meet af aan was duidelijk dat de paus op bezoek zou komen in Polen. Het regime kon het niet tegenhouden, want het Poolse volk wilde dat te graag. Maar om een paus in een communistisch land te ontvangen, dat was de kwadratuur van een cirkel. Er volgden dan ook delicate onderhandelingen. Uiteindelijk keek Moskou tandenknarsend toe. Het Poolse regime had aanvankelijk ook belang bij het bezoek. Polen is een sterk nationalistisch land, dat niet als kleine provincie door Moskou wilde worden opgeslokt. Dit bezoek kon de Poolse positie versterken. Maar dat het zo’n succes zou worden, had het regime niet verwacht. Het bezoek werd de bijl aan de wortel van het regime.”

„Tijdens zijn eerste bezoek, in 1979, hield de paus in negen dagen tijd dertig redevoeringen door heel het land. Miljoenen mensen bracht hij op de been: arbeiders, boeren, intellectuelen en studenten. Zelf was ik bij de mis op het grote plein in Warschau. Honderdduizenden Polen bij elkaar, momenten van absolute stilte. Het was alsof de Heilige Geest aanwezig was. Na afloop ging iedereen rustig weg, zonder gedrang. Moet je eens tienduizenden Polen bij elkaar zetten tijdens een voetbalwedstrijd. Dan is het de grootste chaos die je je denken kan.”

„Na 35 jaar systematische en geraffineerde propaganda, met alle machtsmiddelen in handen, stond de partij ideologisch voor een ruïne. De communisten hadden geprobeerd de jeugd een ander perspectief te geven dan de kerk, ze hadden gehoopt dat door de industrialisatie arbeiders zouden weggaan bij de kerk. Maar bij de redevoeringen van de paus waren ze massaal aanwezig.”

„De paus bekritiseerde het regime niet, dat was kennelijk overeengekomen. Hij richtte zich vooral op het persoonlijke. Hij sprak over de vrijheid, die je ontvangt door het geloof in Christus. De essentie was: richt je op Christus, die wijst je hoe je in het leven staat.”

„Zo hield hij een redevoering voor studenten en stelde de vraag: ’Waar ontlenen jullie je waarde aan? Aan het geld dat je gaat verdienen, de baan die je krijgt, de mooie cijfers die je haalt? Waar zit jouw waarde?’ Zelf gaf hij het antwoord: ’Je waarde zit in je hart, in je geweten. In hoe je tegenover mensen en tegenover God staat.’ Deze boodschap stond lijnrecht tegenover het marxisme-leninisme.”

„Ook benadrukte de paus de rol van de kerk als hoedster van de nationale identiteit. Het hart van het Poolse volk klopt in de kerk, zei hij. In de 123 jaar dat Polen verdeeld was tussen Rusland, Oostenrijk en Pruisen – van 1795 tot 1918 – mocht er geen Pools gesproken worden. De kerk was de enige plaats waar dat wel gebeurde. Zo hield de kerk Polen bij elkaar. Ook in de communistische tijd was de kerk de enige plaats waar mensen vrijuit konden spreken.”

„De redevoeringen van de paus, en de miljoenen mensen die hij op de been bracht, zetten een venster open. Ineens was er uitzicht. De kracht van zijn boodschap zou je als theoloog misschien de theologie van het volharden noemen. Hoe kun je volhouden in buitengewoon moeilijke omstandigheden, als je lijdt, als je onder druk staat. Hij zei eigenlijk: ’In Christus ben je een vrij mens. Geef nooit op. Niet vandaag, maar morgen komt een nieuwe tijd’.”

„Voor gewone Polen was de kerk niet een hamer en een beitel om het regime weg te krijgen. De kern was een levend geloof. Dat was voor mensen in het Westen soms moeilijk te begrijpen. Zo kreeg ik voorafgaand aan het pausbezoek twee Nederlandse journalisten te eten. Ik vroeg wat ze verwachtten. ’Niet zoveel’, zeiden ze. ’Religie is volstrekt achterhaald.’ Na afloop kwamen ze weer langs. Ze zeiden: ’U heeft geen idee wat daar is gebeurd. We wilden onze berichten doorbellen bij het postkantoor, maar het hele personeel lag op zijn knieën te bidden.’ Toen ze hun bericht eindelijk doorbelden zei de redactie thuis: ’Hou die vrome praatjes voor je’. De Belgen hadden tenminste in hun krant dat een katholiek een communist sloeg met een fles.”

„Voor mij en mijn collega’s was het na het bezoek duidelijk: het tapijt was weggetrokken onder de ideologie van het regime. In die tijd wisten wij ook al dat men binnen de communistische partij twijfelde, en dat bij sommige communisten het gevoel heerste dat het zo niet langer kon. Ook begon de vakbeweging Solidarnosc op te komen, waarvoor het bezoek een geweldige bemoediging was.”

„In haar officiële reactie sprak de partij over een geslaagd bezoek. Ze waren blij dat de paus zo duidelijk sprak over de noodzakelijke eenheid van het Poolse volk. Ook was de partij verheugd dat de paus zich had uitgesproken tegen alcoholisme.”

„Op het ministerie van buitenlandse zaken probeerde ik te achterhalen hoe ze het bezoek van de paus werkelijk hadden ervaren. Eerst kreeg ik alleen de officiële partijlijn te horen. Maar een paar dagen later kwam de betrokken Poolse diplomaat op een cocktailparty, waar je niet werd afgeluisterd, naar me toe. „Ik ben meegeweest met die reis”, zei hij met glinsterende ogen. „De jeugd was massaal aanwezig. Hier was het Poolse volk.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden