Paus en Irak / Staatsman van bijzondere allure

Stalin mocht dan ooit spottend hebben geïnformeerd hoeveel divisies de paus wel had -zijn opvolgers zou het lachen om Rome vergaan. En Lousewies van der Laan (D66) mag vinden dat het Vaticaan uit de Verenigde Naties moet worden gegooid - de machtigen der aarde denken daar anders over. Ze liepen de laatste weken de deur van het pauselijk paleis in Rome plat en consulteerden de paus over Irak. Een overzicht.

Inmiddels oud-minister Hans van Mierlo zei het al in 1995. Na een bezoek aan het Vaticaan liet hij het verzamelde journaille weten: ,,De ambassade bij het Vaticaan is één van de laatste ambassades die we moeten sluiten.'' Dat vinden acht jaar later veruit de meeste van de 170 landen en organisaties (VN, EU) waarmee de Heilige Stoel diplomatieke betrekkingen onderhoudt. Men loopt in deze tijd van internationale crisis de deuren van de diverse nuntiaturen, maar ook die van het Vaticaan zelf bijna plat.

VN-secretarisgeneraal Kofi Annan, de premiers van Groot-Brittannië, Spanje en Italië, de Iraakse vice-premier en de Duitse minister van buitenlandse zaken - allen togen ze om beurten naar Rome en luisterden er aandachtig naar wat de oude, door Parkinson geteisterde Johannes Paulus II over Irak te zeggen had. Beleefdheidsbezoeken? Tijdens een situatie als de huidige speelt hoffelijkheid geen rol in de wereld van de diplomatie. Zoals bleek uit de bijna grove woorden van de Amerikaanse ambassadeur bij de Heilige Stoel na scherpe Vaticaanse kritiek op het Irak-beleid van president Bush.

U heeft kennelijk niets geleerd van de oorlog in Vietnam, had kardinaal-staatssecretaris Angelo Sodano de VS laten weten. Die mepten hard terug door tussen de regels door Rome aanpappen met Hitler te verwijten. Zo'n dreun deel je niet uit als je de ander een quantité négligeable vindt. Washington beseft dat het Vaticaan een hoofdrol speelt binnen het kerkelijk verzet.

Wat desondanks niet helemaal verklaart waarom de VS onder Bush jr. de relaties met de Heilige Stoel -in het Reagan-tijdperk nog hartelijk- op scherp zetten. De duidelijk gespeelde onverschilligheid waarmee men de klachten van pauselijk gezant Pio Laghi aanhoorde zou zelfs onder pa Bush niet zijn voorgekomen. Ook toen verzette JP II zich tegen oorlog in de Golf.

Saddam Hoessein is slimmer dan George W. Hij ontving een ook naar hem toegestuurde Vaticaanse afgezant met alle égards. Terwijl Saddam, net als later zijn vice-premier uit de mond van Zijne Heiligheid zelf, te horen kreeg dat de paus ontevreden was over de medewerking van de Iraakse leider. Want op meten met twee maten kun je deze paus niet betrappen. En bang is hij al helemaal niet. Dat heeft zijn jarenlange confrontatie met de communisten wel bewezen. De Iraakse dictator beseft echter hoe belangrijk het is de geestelijk leider van een miljard rooms-katholieken nu niet tegen je in het harnas te jagen.

Intimi zeggen er zeker van te zijn dat het slechts een wankele gezondheid is die de paus verhindert persoonlijk naar Bagdad en Washington af te reizen om beide leiders tot de orde te roepen. En nog steeds lijkt het niet uitgesloten dat hij zich met zijn zieke lijf naar New York sleept om daar, voor het front van de Verenigde Naties, vrede te bepleiten. Wat iets anders is dan het Chamberlaineske appeasement. De paus voert tegenover het bewind in Irak geen illusie-politiek.

Net zoals hij zich nooit illusies over de USSR maakte en zich evenmin tot het sluiten van compromissen liet verleiden. Dat geeft iets onvervalst integers aan zijn huidige vredesoffensief.

In de jaren '80 bleek nog iets anders: dat de Poolse paus een staatsman van bijzondere allure is die de val van het communisme voorspelde in een tijd waarin slechts weinigen de visionaire scherpzinnigheid bezaten om te zien hoe brokkelig het Oostblok was geworden. En ook nu, twee decennia later, steekt zijn beginselvastheid positief af tegen het optreden van opportunistische politici als Bush, Chirac, Poetin en Schröder. 'Niet bepaald het slag staatslieden aan wie je met vertrouwen het lot van de wereld kunt overdragen', denkt hij kennelijk. Dat maakt het voor JP II eenzaam aan de top.

Waarom de paus zo fel tegen gewapend omverwerpen van het Iraakse moordenaarsregime is? Op de eerste plaats omdat hij een preventieve oorlog principieel als ongerechtvaardigd en daarmee immoreel afwijst ('Nee' tegen een preventieve aanval', schreef al twee maanden geleden het jezuïetentijdschrift La Civiltà Cattolica, de informele spreekbuis van het Vaticaanse staatssecretariaat).

Maar ook omdat hij het gevaar ziet opdoemen van massale woedeuitbarstingen in de islamitische wereld. Die kunnen extra negatief uitwerken op de toch al moeilijke positie van de christelijke minderheden in die regio's. Daarnaast dreigt een oorlog tegen Irak ook in de VS en Europa de verhoudingen tussen moslims en niet-moslims op scherp te zetten. En dat is een schrikbeeld voor iemand als de paus die zich al jarenlang inzet voor een betere verstandhouding tussen de wereldgodsdiensten. Tenslotte zit het Vaticaan niet te wachten op een uitholling van de Veiligheidsraad en daarmee van de Verenigde Naties als geheel. Aan zijn VN-waarnemerschap ontleent het immers een niet onbelangrijk deel van zijn invloed.

Ook nu weer tracht het Vaticaan een rol te spelen waarvoor het als geen ander geschikt is: als bemiddelaar optreden bij conflicten waarbij men zelf geen rol speelt. Dat heeft het al eerder gedaan. Zo losten pauselijke diplomaten in de jaren '70 van de vorige eeuw een grensconflict tussen Chili en Argentinië op en bemiddelde de Heilige Stoel eveneens met succes bij de uitlevering van de Panamese drugsdictator Noriega aan de VS. Bij de eerste Golfoorlog lukte het echter niet en ook ditmaal lijken de bemoeienissen van paus en Vaticaan tevergeefs. Mocht dat inderdaad het geval zijn dan is één ding zeker: Op pauselijk bevel blijft de Vaticaanse nuntius Fernando Filoni in Bagdad op zijn post. Waarschijnlijk als enige westerse diplomaat, net als in 1991. Dat is JP II ten voeten uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden