Paulus zou Wilders wantrouwen

De bekering van Paulus, zoals geschilderd door Luca Giordano (1634-1705). 'Paulus deed aan politiek door niet aan politiek te doen', zegt Donald Loose. (Trouw)

Paulus was een belabberde partijpoliticus geweest, stelt filosoof Donald Loose. De apostel had onze politici laten weten: jullie invloed is beperkt.

Was de apostel Paulus een leninist of toch eerder een maoïst? Een fascist of een anarchist? Een seculiere democraat, een reactionair, een anders-globalist? Niets van dat alles natuurlijk, de suggestie alleen al lijkt onzinnig. Maar toch, zo zegt filosoof Donald Loose, is Paulus al voor veel ideologische karretjes gespannen. „Ik vrees dat iedereen wel iets bij Paulus leest wat in zijn of haar straatje past. Hij is veelzijdig, ongrijpbaar. Dat maakt hem zo’n permanent actuele denker.”

Vlak voor aanvang van het Paulusjaar, begin 2008, organiseerde Loose een colloquium aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam met als thema ’Paulus en de hedendaagse politieke filosofie’. Hij en diverse andere filosofen (onder wie Ben Vedder, Marc De Kesel en Henk Oosterling) verzorgden daarbij lezingen. Nu zijn die lezingen gebundeld in een themanummer van Bijdragen, internationaal vaktijdschrift voor filosofie en theologie .

„De Paulus van de filosofen”, vertelt Donald Loose, „is een heel andere Paulus dan de Paulus van de christelijke kerken. Voor zijn religieuze boodschap – dat Christus verrezen is – interesseren filosofen zich meestal maar amper. Wat hen interesseert is de dubbelheid van Paulus. Enerzijds is hij iemand met een heel specifieke achtergrond, die voortdurend meeklinkt in wat hij schrijft: hij is jood, hij is christen, en ook Romeins staatsburger. Aan de andere kant brengt hij een universele boodschap, bestemd voor iedereen: Joden en Grieken, vrijen en slaven, mannen en vrouwen. Sommigen zeggen zelfs dat hij de uitvinder van ons westerse universalisme is.”

Precies daarom komen filosofen in hun zoektocht naar de universele waarheid steeds weer bij deze ambigue figuur uit Tarsus uit, meent Loose. En hoewel veel niet-christelijke filosofen hem wellicht tekort doen door zijn religieuze boodschap te negeren, levert deze filosofische bemoeienis met de geschriften van Paulus wel degelijk interessante perspectieven op. „In feite zetten de filosofen het klassieke beeld van Paulus op z’n kop. De standaardlezing is dat Paulus de boodschap van het christendom zó verpakt heeft, dat het wereldwijd ingang kon vinden, binnen de kaders van welke cultuur dan ook. Paulus zou de radicale kanten van de christelijke religie gesust hebben door de christenen van die tijd op te roepen het bestaande gezag te accepteren en vooral niet al te veel op te vallen. Hij wordt daarom gezien als een ideoloog van de gevestigde orde, van de stabiliteit.”

De meeste hedendaagse politiek filosofen zetten daar een heel ander beeld tegenover: dat van Paulus als revolutionair. „Of eigenlijk zelfs dubbel revolutionair. Paulus was onmiskenbaar joods, een Farizeeër, maar maakte de exclusieve heilsboodschap van de joden toegankelijk voor alle mensen. Ook was hij Romein, maar keerde zich tegen de keizercultus. Dus hoezo een ideoloog van de gevestigde orde? Paulus was juist revolutionair voor de gevestigde politiek, een potentiële bedreiging zelfs, maar niet op een politieke manier.”

Paulus plaatst de wet van de liefde boven de wet van rechtvaardigheid, en roept bovendien op enige reserve te koesteren ten aanzien van de bestaande orde: het beruchte hos mè, ’alsof niet’. ’Laten zij die een vrouw hebben’, schrijft Paulus aan de Korintiërs, ’doen alsof zij er geen hadden; zij die huilen, alsof zij niet huilden; zij die zich verheugen, alsof zij niet verheugd waren; zij die kopen, alsof zij geen eigenaar werden.’

Daarmee, stelt Loose, doet Paulus aan politiek door niet aan politiek te doen. „Die terugtrekking uit het politieke is vandaag de dag weer uiterst relevant. Een veelgehoorde klacht is dat mensen zich niet meer echt politiek interesseren, en zich niet engageren met de gevestigde partijen. Maar mensen doen natuurlijk wél aan politiek, zij het niet op politieke wijze. Ze verbinden zich aan non-gouvernementele organisaties, aan belangenclubs, aan buurtverenigingen – dingen die wij misschien niet zien als politiek in een klassieke zin, maar die de politiek zelf wel degelijk als uiterst relevant begrijpt. Als een gevaar zelfs, omdat zij bestaande politieke structuren ondermijnen. Misschien heeft Paulus iets van dat gisten en borrelen begrepen. Want in zijn tijd gebeurde hetzelfde, toen de christelijke gemeenschappen rond de Middellandse Zee zich gingen organiseren op een wijze waar de Romeinen geen grip op hadden.”

De overeenkomsten tussen het Romeinse Rijk van de eerste eeuwen na Christus en onze tijd zijn treffend, meent Loose. „Wij werken aan steeds verdere eenmaking van het Europese territorium, en tezelfdertijd zie je de tegenbeweging: wij blijven toch Nederlanders, wij Fransen kunnen toch niet accepteren dat er buiten Frankrijk roséwijn wordt gemaakt, feta bestaat niet buiten Griekenland. Onze cultuur, met al dergelijke politieke gevoeligheden, is daarmee heel gelijkaardig aan het Middellandse Zeegebied in de tijd van Paulus. Er was toen een universeel juridisch systeem van Romeinse signatuur en een high brow-cultuur van de Hellenistische elite. Tegelijkertijd had je al die eigenzinnige lokale gemeenten waar Paulus zijn brieven aan schreef: Korinthe, Efeze. Een complexe en uiterst gelijkaardige situatie dus.”

De kracht van de manier waarop Paulus met die gevoelige politieke situatie omgaat, is volgens Loose dat de apostel oog heeft voor beide kanten, voor het universele én het particuliere. Hij kiest niet zonder meer de zijde van de gevestigde macht, noch van de gemeenten die zich daar radicaal van afkeren. In feite wil hij beide tot hun recht laten komen. „Je moet prudent omgaan met die spagaat, dat is wat Paulus zegt – ook voor onze tijd een uiterst relevante boodschap. We kunnen de groei naar eenwording van de wereld onderkennen en waarderen. Maar we moeten niet denken dat een politiek bestel die eenwording organiseren kan. Want uiteindelijk is het de liefde, niet de wet die ons verbindt. Je moet daarom voorzichtig en respectvol omgaan met culturele verschillen en daar niet met een stoomwals van universalisme overheen walsen.

„Aan de andere kant moet je jezelf ook niet vast laten zetten in lokale gebruiken. Paulus zou populistische bewegingen als die van Geert Wilders wantrouwen, die lokale identiteiten willen dichttimmeren, maar ook politici die via regelgeving universele regels willen vaststellen. Je hebt meer nodig, zal hij zeggen, je hebt ethos nodig, en caritas, engagement. En dat is van een andere orde, dat laat zich niet politiek sturen.”

Volgens Loose leert Paulus ons leven met die beperkte invloed van de politiek. „Politiek is per definitie te laat, zij komt met aanpassingen op het moment dat de samenleving alweer een stap verder is. Je kunt categoriseren wat je wil – in Jood en heiden, slaaf en vrije, autochtoon en allochtoon – maar uiteindelijk zullen mensen zich daar toch weer aan onttrekken. Er is altijd een restant. Mensen die zeggen: jullie kunnen me wat met de schijnzekerheden die jullie bieden om de macht in handen te houden.”

Donald Loose geeft het onmiddellijk toe: het is geen eenvoudige boodschap. „Paulus zou het als partijpoliticus niet goed doen. Hoezeer hij ook voor diverse karretjes gespannen is, hij hangt geen enkele ideologie aan. Tegen de politici van vandaag zou hij zeggen: jullie zijn niet de optelsom van partijbelangen. Je behartigt de belangen van iedereen. Help de mens als mens, ongeacht tot welke partij of sekse of stand hij behoort. Een mooie boodschap voor onze kortzichtige politici, die zo hardnekkig in hun eigen ideologische kaders denken.”

(\N)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden