Paul Verhoeven

Paul Verhoeven (Amsterdam, 1938) is regisseur. Hij regisseerde de televisieserie 'Floris', de films 'Wat zien ik?' (1971), 'Turks Fruit' (1973), 'Soldaat van Oranje' (1977) en 'Spetters' (1980). Internationaal brak hij door met 'Robocop' (1987), 'Totall recall' (1990) en 'Basic instinct' (1992). Begin dit jaar werd bekendgemaakt dat de Bert Haanstra Oeuvreprijs aan Verhoeven is toegekend. De prijs wordt op 1 juni aan hem uitgereikt.

1.Gij zult geen andere goden voor mijn aangezicht hebben.

,,De schepping is een onding. Een totale janboel. Zoveel ellende in het universum is natuurlijk absoluut niet te rijmen met een liefdevolle, sturende God. Tenzij je denkt dat Hij psychotisch is. Daar kan ik, bedenk ik mij nu, nog wel in geloven: een psychotische God. Maar dat kan nooit de God zijn waarover Jezus het in zijn parabels over heeft. Ja, Jezus is mijn held, maar het christendom is voor mij de antichrist. Het is onvoorstelbaar hoe deze godsdienst de boodschap van Jezus heeft gecorrumpeerd. Je ziet het aan 'The Passion Of the Christ': ook Mel Gibson blijft hangen in een mythologisch patroon, in een dogmatisch kerkelijk denken. De ene onjuistheid volgt de andere op. Het is een en al manipulatie.''

,,Ik heb zwarte en witte magie bestudeerd, occultisme, boeddhisme, noem maar op. Maar er is slechts één veld dat werkelijk valt te onderzoeken en dat is het leven van Jezus. Wat heeft hij gezegd? En wat niet? Ik ben tot de conclusie gekomen dat onze westerse cultuur, die gebaseerd is op deze geschiedenis, helemaal niets te maken heeft met wat Jezus te vertellen had. We leven met een gigantische leugen en niemand maakt zich er kennelijk druk om. We noemen Jezus de zoon van God. Dat was ie natuurlijk helemaal niet! Jezus was een terrorist, een vrijheidstrijder, een -waar die fascinatie vandaan komt? Ik weet het niet. Misschien zoek ik naar waarheid, of naar zingeving...''

,,Ik ben er nog niet uit of ik het christendom wil vernietigen, bevestigen of vernieuwen. Misschien toch het laatste. Dat zal ongetwijfeld met mezelf te maken hebben, maar je zou me nu tekort doen als je mijn studie theologisch of filosofisch ging verklaren. Als ik mij over die oude Griekse teksten van het Nieuwe Testament buig, ben ik maar met één ding bezig: wie was Jezus en waar stond hij voor?"

2.Gij zult u geen gesneden beeld maken noch enige gestalte van wat boven in de hemel, noch van wat beneden op de aarde, noch van wat in de wateren onder de aarde is

,,Beelden zeggen mij niet zo veel. Ik ben meer van de schilderijen. Geen mooiere kunst dan schilderkunst. Ik zou niet weten waarom we geen afbeeldingen mogen maken. Kunstenaars hebben volgens mij meer met God dan militairen."

3.Gij zult de naam van de Here, uw God, niet ijdel gebruiken

,,Ik weet niks van God af. Ik zal Zijn naam ongetwijfeld wel eens ijdel gebruiken, maar dat is helemaal niet relevant. Alsof God zich dáár iets van aan zou trekken. Of, zoals Lou de Palingboer al zei, toen de mensen hem vroegen hoe het mogelijk was dat God zoveel ellende toestond in de wereld: 'God komt toch ook niet naar beneden om je reet af te vegen?' Ik hoop dat je dit afdrukt. Journalisten durven vaak maar de helft van wat ik zeg in de krant te zetten. Bang om lezers te verliezen. Terwijl provocatie een noodzakelijkheid is.''

,,Controverse is onvermijdelijk. Alles wat nieuw is, wekt weerstand op. Alles waar je een mening over hebt, kan mensen razend maken. Ik heb mij er altijd over verbaasd hoe geschokt er op 'Spetters' werd gereageerd. Er worden tal van interessante zaken in die film behandeld -homoseksualiteit, de kracht van genezing, hoe kansloze jongeren zich via de sport omhoog werken, religie- maar Nederland stond op zijn achterste benen door een scène met anale seks. Of doordat ik laat zien hoe een vader, een ultraorthodox christen, zijn zoon in elkaar slaat. Terwijl diezelfde mensen met instemming lezen hoe Abraham gehoor wil geven aan de opdracht van God zijn zoon te offeren. Je zou de kritieken op de film nog eens moeten doornemen. Vuilspuiterij! Een film over mensen zonder hersens!''

,,Achteraf bezien denk ik dat het een territoriale kwestie was. De mens schermt zijn geestelijk territorium af. Wie binnendringt, wordt aangevallen."

4.Gedenk de sabbatdag, dat gij die heiligt, zes dagen zult gij arbeiden en al uw werk doen; maar de zevende dag is de sabbat van de Here uw God, dan zult gij geen werk doen

,,Ach, die onzin is toch al lang door Jezus gecorrigeerd? Hij heeft gezegd: de sabbat is voor de mens geschapen, de mens niet voor de sabbat. Ik kan die dag dus doen wat ik wil. Alles is goed. De zondag is hooguit een psychologisch fenomeen: af en toe moet je stop roepen en tot rust komen. In Amerika heb je van die grote billboards waarop staat: 'The family that prays together, stays together'. Martine en ik hebben daar een variant op gemaakt, wij proberen zo vaak mogelijk samen met de kinderen te eten: the family that eats together, stays together."

5.Eer uw vader en uw moeder

,,Mijn ouders vonden het vreselijk dat ik geen professor in de wiskunde werd. Ze zagen mijn jeugdvriend, Frits Berends, hoogleraar theoretische fysica worden, terwijl hun zoon 'Wat zien ik?' draaide. Of 'Floris'. En hoewel de sigarenman om de zoveel tijd zei: 'Je zoon staat alwéér in de krant!', bleef mijn vader geloven dat ik van zo'n vak niet kon leven. Hij heeft gezien hoe het, sinds 1970, steeds beter met mij ging, maar wist zeker dat het geen stand zou houden. Toen ik naar Amerika vertrok, heeft hij mij zelfs nog een advertentie in de handen gedrukt: gezocht, wiskundeleraar voor halve dagen. Ik heb hen veel verdriet gedaan door weg te gaan. Mijn vader is kort na mijn vertrek overleden. Hij was al heel breekbaar en ik denk nog steeds dat ik de genadeklap heb toegebracht... aan de andere kant: in de bijbel staat dat een mens zijn ouders moet verlaten en met zijn partner door het leven moet gaan. Het zijn de onaangename aspecten van dit bestaan. Het universum -al dan niet gecreëerd- heeft een groot talent voor het vreselijke.''

,,Mijn moeder? Ja, mijn moeder heeft op het eind van haar leven, in het bejaardentehuis, toch nog een soort koninklijke status weten te bereiken. Daar kwamen de mensen met fotootjes naar haar toe: 'Dit is toch uw zoon?' Ik denk dat ze op die momenten wel trots is geweest, al zal zij diep in haar hart gedacht hebben: toch jammer dat hij geen academische carrière heeft gehad."

6.Gij zult niet doodslaan

,,Als iemand Martine of de kinderen te na komt, zou ik hem zo met mijn auto kapotrijden. Daar heb ik geen problemen mee. Uitstappen? Nee zeg, dan word ik zélf in elkaar geslagen! Dat schiet toch niet op? Zo'n man moet gewoon zo snel mogelijk uitgeschakeld worden. Ik zou hem graag, zoals Dik Bos, met jujitsu te lijf gaan, z'n armen en z'n benen breken en klaar. Een vriendje uit onze straat heeft het, aan de hand van die kleine stripboekjes ook werkelijk geleerd, maar ik heb me er nooit toe kunnen zetten. Als ik iemand wil aanpakken, doe ik dat met woorden. Ik kan dodelijk zijn. Ik ben niet iemand die zijn vijand de andere wang toekeert.''

,,Of ik in staat ben mezelf te doden? Het staat niet op de agenda, maar ik kan me voorstellen dat er omstandigheden van fysiek lijden zijn, die mij ertoe zouden kunnen doen besluiten tot euthanasie over te gaan. Misschien dat ik, als ik veel pijn heb, mijn angst voor de dood wel kan laten varen. Ik heb het gevoel dat die angst alleen maar groter wordt. Sinds mijn twintigste heb ik nachtmerries over de dood. Het komt met golven. Soms wel twee keer per nacht, dan weer jaren niet. Ik word gillend wakker; laatst hield ik een bos haar van Martine in mijn hand.''

,,Het is steeds dezelfde voorstelling: dat het ons lot is om straks voor eeuwig alleen te zijn. Alleen met je ziel, moet je je voorstellen... Het ligt natuurlijk voor de hand dat aan het eind van ieder leven de stekker er gewoon wordt uitgetrokken, maar mijn nachtmerries -die ook waar kunnen zijn- vertellen mij iets anders. Een Griekse filosoof heeft eens gezegd: het ergste wat een mens kan overkomen, is geboren worden.''

,,Als mijn nachtmerrie werkelijkheid is, heeft hij gelijk. Dan verliest al mijn geluk -mijn vrouw, mijn kinderen, mijn bestaan- haar glans. Om die reden zou ik ook niet snel zelf uit het leven stappen: stel dat het mijn lot is voor altijd alleen te zijn, dan kan ik dat moment het beste zo lang mogelijk uitstellen. Ieder jaartje in de zon is meegenomen. Me na laten kijken? Door wie? Een psychiater!? En wat moet hij me dan vertellen? Dat ik me druk maak om niets? Dat alles goed komt met de wereld? Zelfs als ik er via zo'n man achterkom hoe het zit, wat moet ik daar dan mee?''

,,Ik weet, als ik een tijdje wakker ben, ook wel dat mijn angst niet reëel is. Ik sta op, neem een kopje koffie, sla de bijbel open en dan zakt het vanzelf weer weg. Zoeken naar zingeving? O, wacht, nu probeer je het wel erg mooi te duiden... jij denkt dat mijn nachtmerries en de bijbelstudie in elkaars verlengde liggen? Dat geloof ik niet. Zonder nachtmerries studeer ik ook... maar wie zal het zeggen? Ik kan niet in de diepte van mijn eigen geest duiken om uit te vinden hoe het een het ander beïnvloedt. Ik zal de laatste zijn om te ontkennen dat die nachtmerries mijn leven hebben bepaald, maar ik betwijfel of een psychiater deze knoop zal kunnen ontwarren. Alleen iemand met dezelfde ervaringen zou hier iets van kunnen begrijpen."

7.Gij zult niet echtbreken

,,Een halfjaar geleden stond er, in Den Haag, ineens een vrouw voor mijn neus. Ze vroeg: 'Ken je je eerste vriendinnetje nog?' Ik wist het meteen. Bam! Vijftig jaar nadat het, om een of andere reden, was uitgeraakt. Ik zag in een flits waarom ik toen verliefd op haar was geworden. Boeiend, nietwaar? Dat die keuze, toen, nog altijd klopt. Zo heb ik ook nog steeds contact met mijn tweede jeugdliefde. Ze is getrouwd en woont in Londen. We hebben nog steeds hetzelfde contact; we weten van elkaar waar we staan. Volgens Freud zijn we allemaal de seksuele mens, maar van Jung mag je ook de religieuze mens zijn. Dat geldt zeker voor ons. We zijn religieuze mensen, we voeren daar interessante gesprekken over, ook al zijn onze conclusies nooit dezelfde.''

,,Met Martine, mijn vrouw, ligt dat natuurlijk anders. Zij is voor mij, in alle opzichten, een complementaire persoon. Zij is sociaal veel begaafder, betrokken bij mensen, humanistischer. Ze houdt veel meer van Bach dan ik. Martine is ook praktischer. Ze staat met beide benen op de grond. Ze zweeft niet, zoals ik. We hebben iets wat je een innige verbondenheid zou kunnen noemen. Heb je de vier laatste liederen van Strauss wel eens gehoord? Moet je eens naar luisteren! Fascinerend, adembenemend mooi. Hij verwoordt op een prachtige manier het samenzijn van twee mensen. Hoe je samen over heuvels en door dalen blijkt te kunnen gaan; hoe je de tragiek van het leven kunt trotseren.''

,,Zo'n verbintenis komt, denk ik, maar zelden voor. Het is moeilijk om zoiets in woorden te vangen. Ik denk dat Ida Gerhardt het dichtst in de buurt komt, als ze aan het eind van 'De Gestorvene' schrijft: 'zeven maal over de zeeën te gaan -zeven maal, om met zijn tweeën te staan.'"

8.Gij zult niet stelen

,,Nooit gedaan. Tenzij je emotie bedoelt. Ik heb mij vast wel eens romantischer uitgedrukt dan ik in de realiteit van het leven bereid was waar te maken. Misschien dacht ik op zo'n moment wel dat het een beetje waar was, maar uiteindelijk was het toch gewoon de bedoeling om iemand in mijn bed te krijgen. Ik heb ooit een Frans vriendinnetje gehad dat, op die manier, heel veel van mij ging houden. Ik vond het wel leuk om met haar te vrijen, maar na een tijdje heb ik haar aan de kant gezet. Dertig jaar later kwam ik haar in Noorwegen tegen. Ik had haar gebeld. Gewoon, voor de aardigheid. Ik stelde voor samen iets te eten. Toen vertelde ze mij dat al jaren onder psychiatrische behandeling was. Ze was getrouwd geweest en na haar echtscheiding in de problemen gekomen. De psychiater bij wie ze terechtkwam zei: eigenlijk hou je nog altijd van Paul. Ik vond het schokkend om te horen. Ik heb haar natuurlijk nooit willen kwetsen, maar die lichtzinnigheid kan mij zeker worden aangerekend. Het enige wat ik er tegen in kan brengen is dat ik op dat moment niet besefte wat ik deed."

9.Gij zult geen valse getuigenissen spreken tegen uw naaste

,,Ik ben nog steeds het zoontje van de schoolmeester: ik heb de neiging de waarheid te spreken, uit te leggen hoe de wereld in elkaar steekt. Mijn vader was daar ook altijd mee bezig: dit moet je weten, dat moet je doen. Hier moet een t, daar zet je een d. Ik kan mij kwaad maken over verdraaiing, vertekening en kortzichtigheid. Als iemand iets onzinnigs vertelt, waarom zou ik dan niet mogen zeggen dat het onzin is?''

,,Zo leven we, dankzij de Amerikaanse regering, al jaren in een leugenachtige wereld. Christenen en politiek, dat blijft toch een dodelijke combinatie. Kijk maar hoe gemakkelijk Balkenende zich bij die Amerikaanse leugens heeft aangesloten. Het zou uit kortzichtigheid kunnen zijn of -het andere uiterste- omdat zijn belangen bij Shell ermee gemoeid zijn. Maar het meest waarschijnlijke scenario is dat Balkenende het wel een goede zaak vond om tegen de islam ten strijde te trekken. Wie weet wat er door zijn hoofd spookt? Met een regering die op christelijke leest is geschoeid, moet je altijd op je hoede zijn. Zeker in Amerika. De ene helft bestaat uit born again christians, Bush-fundamentalisten, de andere helft is gewoon fascist. Het zijn smerige imperialisten -een beter woord weet ik niet te bedenken. Wie zich bij zo'n stel aansluit, deugt niet. Je hoeft geen toppoliticus te zijn om te kunnen zien dat Bush, Rumsfeld, Powell en al die anderen gewoon hebben staan liegen. Natuurlijk zijn er geen massavernietigingswapens gevonden. Die oorlog moest gewoon gevoerd worden. Vierentwintig uur na 11 september werd al besloten Irak aan te vallen. Niets dan leugens en manipulaties! Gelukkig zijn er steeds meer mensen die hun mond durven open te doen."

10.Gij zult niet begeren uws naasten huis; gij zult niet begeren uws naasten vrouw, noch zijn dienstknecht, noch zijn dienstmaagd, noch zijn rund, noch zijn ezel, noch iets dat van uw naaste is

,,Mijn leven wordt niet beheerst door het begeren van wat een ander toebehoort. Mijn leven wordt beheerst door het bestuderen van het leven van Jezus en het maken van films. Ik heb drie gouden kalveren gewonnen, maar daar is het mij nooit om te doen geweest. Natuurlijk vind ik het belangrijk hoe er over die films wordt gesproken, maar dat is vooral een pragmatische kwestie: als niemand gaat kijken, wordt het heel moeilijk om door te gaan. Ik weet zelf heel goed wat mijn films waard zijn. Kritiek vind ik niet zo belangrijk, ze slaan de plank toch vaak mis.''

,,Om een of andere reden word ik vaak aangevallen. Verbitterd? Nee, hoor. Kom ik bitter over? Ik ben wel wraakzuchtig. Als iemand mij lullig behandelt, sla ik, vroeg of laat, een keer terug. Jezus zegt dat we onze vijand de andere wang moeten toekeren. Zo ver ben ik nog niet."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden