Paul Tang ziet de sociaaldemocratie als dé bescherming tegen de macht van geld en big data.

PvdA-Europarlementariër Paul Tang. Beeld Patrick Post

PvdA-Europarlementariër Paul Tang noemt zich een ‘klassieke sociaal-democraat’. In zijn nieuwe boek, dat vandaag verschijnt, pleit hij voor een sterkere profilering van de sociaal-democratie om Europa te beschermen tegen de macht van het geld en de big data.

Het was fraai, zegt Paul Tang (51) over de herdenkingsbijeenkomst voor oud-PvdA-premier Wim Kok in het Concertgebouw in Amsterdam. Hij komt er net vandaan. “Er werd een mooi beeld van hem neergezet. Hij was de vader van alle Nederlanders. Bij hem had je het gevoel: hij doet ook zijn best voor mij.”

Tangs boek ‘Dijk van Europa’, dat vandaag verschijnt (en vanavond onder de titel ‘De EU tegen het Grootkapitaal’ wordt bediscussieerd in De Balie in Amsterdam) lag al lang en breed bij de drukker toen Kok overleed. Dus is het spreekwoord ‘over de doden niets dan goeds’ niet van toepassing op de kritische noten die PvdA-Europarlementariër Tang in dat boek over partijcoryfee Kok optekent.

De Europese sociaal-democratie, die al een tijdje in de lappenmand zit, moet wat hem betreft duidelijk maken dat ‘de derde weg van Gerhard Schröder, Tony Blair en Wim Kok een dwaalspoor is geweest’, schrijft hij. Via die derde weg zochten deze sociaal-democratische regeringsleiders in de laatste decennia van de vorige eeuw het midden op tussen het rechtse economisch liberalisme van Reagan en Thatcher en het ouderwetse, vuurrode links van de stakingen en de klassenstrijd.

Waarom was die derde weg een dwaalspoor?

“Ten eerste omdat de Angelsaksische manier van economisch denken in die tijd in Europa zijn intrede deed en de Europese traditie overhoop gooide. Misschien met de beste bedoelingen, maar het heeft grote gevolgen gehad. Ten tweede, maar dat is een les achteraf, heeft het tweede paarse kabinet van Kok het draagvlak gecreëerd voor Pim Fortuyn. De traditionele partijen hebben daaruit nog steeds niet geleerd dat er echt iets te kiezen moet zijn.

“Als je kijkt naar die grote coalitie in Duitsland, van christen-democraten en sociaal-democraten: zoiets is uiteindelijk niet levensvatbaar. Het is oude politiek. Je moet durven verschil te maken, verschil te bieden. Dat is de enige manier om kiezers het gevoel te geven dat zij kunnen beslissen over de samenleving.”

U bent streng voor Kok.

“Niet persoonlijk hè. Hij was een kind van zijn tijd. Zo ben ik ook een kind van mijn tijd. En ik denk inderdaad dat we het verhaal van de werkende klasse zijn vergeten te vertellen. Dat geeft een gevoel van machteloosheid. Het idee van sociale maakbaarheid is vervangen door individuele maakbaarheid, het idee dat jij gewoon zelf iets van je leven moet proberen te maken. Ik zie dat ook bij mijn zoons terug. We zijn alleen vergeten te vertellen dat je niet altijd alle kansen hebt. We willen dat graag denken, maar het is niet zo.

“Er was een tijd, ook in het kapitalisme, dat het bestuur van een bedrijf verantwoordelijk was voor alle belanghebbenden. Heel Europees. Maar inmiddels hebben de aandeelhouders de macht overgenomen. Het aandeel van de lonen in het totale inkomen gaat achteruit.

“In Nederland is nu wel iets aan het veranderen. Kijk naar de discussie over de dividendbelasting, waar Unilever en Shell de premier tot in de vezels weten te beroeren en de Britse aandeelhouders uiteindelijk bepalen of de afschaffing doorgaat of niet. Nederland is wakker geworden. Het besef dringt door dat landen niet zijn opgewassen tegen dit soort grote bedrijven. Het draait allemaal om de onmacht van de politiek. Op dit moment heerst vooral in Nederland een groot taboe op het verder overdragen van bevoegdheden aan Europa, terwijl de bevoegdheden van Den Haag enorm zijn uitgehold. Het wordt tijd dat we dat erkennen. Dan kun je een volgende stap zetten.”

De sociaal-democratie zit in een diep dal als je alle Europese verkiezingsresultaten van de laatste tijd op een rijtje zet. Is daar nog uit te komen, of beleven we het einde van die sociaal-democratie?

“Nee hoor. Ik zie ook bij veel economen dat de fundamentele kritiek op het kapitalisme aan het aanzwellen is. Daar ligt de vernieuwing van de sociaal-democratie. Ik vind wel dat we nog te voorzichtig zijn.”

Niet links genoeg?

“Misschien niet fundamenteel genoeg. Ik ben een klassieke sociaal-democraat, mijn boek gaat over kapitaal versus arbeid. De belangen van het geld zijn inmiddels niet meer hetzelfde als de belangen van de werkenden. Mensen zijn dat vergeten, dus ik denk dat daar de vernieuwing van de sociaal-democratie vandaan moet komen.”

Maar is het probleem niet dat de kiezers die het helemaal met u eens zijn niet meer op de PvdA stemmen maar op andere progressieve, of nieuwe partijen?

“Dat weet ik niet. Wat me opvalt, is dat iemand als Jesse Klaver (GroenLinks) het sociaal-democratische gedachtegoed geheel heeft omarmd, zowel qua vorm als qua inhoud.”

Omarmd of ingepikt?

“Wat mij betreft omarmd. Soms denk ik weleens dat hij bij de verkeerde partij zit. Ik vind het overigens prima dat we hetzelfde gedachtegoed delen. Het grootste probleem is dat de traditionele partijen de opkomst van het populisme nog hebben verergerd door bij elkaar te kruipen. Ik zei al dat die grote coalitie in Duitsland niet de juiste weg is. Zo vond ik ook dat het vorige kabinet van VVD en PvdA niet goed was. Dat was niet mijn kabinet, omdat je daarmee de tegenstellingen eruit haalt.

“Ik was echt laaiend toen Den Haag in die kabinetsperiode 6 miljard euro aan bezuinigingen kreeg voorgeschreven door Brussel. Daar is ook mijn terugkeer in de politiek mee verbonden. Ik dacht: misschien moet ik in verzet komen tegen die begrotingsregels, maar dan moet ik in Brussel zijn.”

Wat betreft uw kritiek op die begrotingsregels zit u op één lijn met de populistische regering in Italië.

“Ik denk inderdaad dat die regels niet de kern van het beleid moeten zijn. Maar eigenlijk ontduikt Rome de moeilijkste vraag, namelijk: hoe betaal je die hogere uitgaven? Ik vind het uitstekend dat je de uitkeringen in Italië verhoogt, maar probeer de rekening daar te leggen waar die hoort, namelijk bij de welgestelden. Dat durft deze regering niet want Lega wil niet betalen voor de Vijfsterrenbeweging, oftewel: noord wil niet betalen voor zuid.”

Volgend jaar mei zijn de verkiezingen voor het Europees Parlement, en ook daar wordt verder verlies verwacht voor de sociaal-democraten. Maken jullie je zorgen binnen de Europese fractie?

“Die zorgen zijn er natuurlijk al een tijdje. Maar er is niks mis mee als je een opdoffer krijgt, daar moet je ook van leren. Tegelijk: als je naar de peilingen kijkt, zijn wij in Europa nog steeds dik de tweede partij. Zelfs als je de Franse partij van Emmanuel Macron bij de liberalen optelt, wat je eigenlijk niet mag doen, zijn wij nog steeds nummer twee. Interessant is de vraag hoe je de sociaal-democratie nieuw leven in kunt blazen en kunt laten terugkeren naar de traditionele opdracht. Mijn antwoord op de PvdA-stemmers die zich in de steek gelaten voelen, is: Ja, dat begrijp ik, wij gaan weer strijden voor de werkende klasse. Het is een klassieke opdracht voor ons om het kapitalisme te redden van de kapitalisten. Het is niet zo dat je tegen de markten moet zijn, maar je moet ze goed inperken, zodat je geen slaaf maar meester bent over die markten.”

Waar staat de boektitel ‘Dijk van Europa’ voor?

“Die heeft meerdere betekenissen. Een dijk biedt bescherming tegen de woelige wateren van de markten en het grote geld. Tegelijk wil je ook een stevig Europa bouwen, een dijk van Europa dus.”

Het klinkt defensief, een dijk bouwen.

“Eigenlijk is het ook wel een beetje een defensieve agenda. We zijn overspoeld, of hebben ons laten overspoelen, door het grote geld en de big data. Als je nagaat welke ontwikkelingen we hebben gehad, in de richting van een Angelsaksisch systeem, met zijn bonussen, met zijn primaat voor de aandeelhouders. Dat heeft wel degelijk de balans die we hadden in Europa veranderd. Grote bedrijven ontwijken belasting, winsten stijgen harder dan de lonen. Als werkende ben je afhankelijk van de overheid. Voor de zorg voor je ouders, onderwijs voor je kinderen, veiligheid in de buurt. Kun je daar nog op vertrouwen? Dus als je zegt: defensief… ja, er is sprake van grotere ongelijkheid, waarin 99 procent het aflegt tegen 1 procent. ‘Defensief’ betekent niet dat je de wedstrijd niet kan winnen, maar je moet daar wel wat voor doen.”

In het boek haalt u stevig uit naar de liberale voorman Guy Verhofstadt (‘gezicht van ongevraagde bemoeizucht en een bevoogdende houding’) terwijl uw voorstellen over het versterken van de Europese democratie toch veel raakvlakken hebben met zijn agenda.

“Wat Verhofstadt altijd doet, is Europa als een land presenteren. Hij neemt het concept van de natiestaat, uit de 19de eeuw, en past dat toe op een unieke combinatie van landen in de 21ste eeuw. Bedenk eens wat nieuws, denk ik dan. Ik vind het gemakzuchtig. Laat hem nou eens iets zeggen over het democratisch tekort zonder te doen alsof Europa een land is. De EU is een uniek project, dus misschien moet de democratie er ook uniek uitzien.”

Lange tijd leek het alsof u opnieuw de PvdA-lijsttrekker zou worden voor de Europese verkiezingen, totdat deze maand opeens Frans Timmermans verscheen (de Eurocommissaris wil namens de gehele sociaal-democratische familie kandidaat-voorzitter van de Europese Commissie worden, red.). Dat betekent dat u op de kieslijst voor hem moet wijken. Hoe is dat precies gegaan?

“In goede verstandhouding. Frans en ik hebben al die tijd gewoon goed contact gehad. Ik stond op zeker moment wel voor de keuze of ik de strijd zou aangaan of niet. Dat was lastig omdat je toch graag je verhaal wil vertellen. Maar ik dacht: het is leuk om in een campagne een vuurtje op te stoken, maar je moet niet de partij in brand zetten.”

Gesteld dat u op plaats twee komt, wordt u dan niet gewoon een soort vice-lijsttrekker? Timmermans gaat immers rondreizen in Europa, u blijft dan boegbeeld van de Nederlandse campagne.

“Dat kan. We hebben er nog niet echt over gesproken. We moeten de Nederlandse campagne op de een of andere manier zien te combineren met de Europese.”

Wat voor u de slechtste uitkomst zou kunnen zijn, is dat de PvdA één zetel krijgt, en Timmermans niet terugkeert in de Europese Commissie. Dan zit hij in het Europees Parlement en staat u met lege handen.

“Dat gaat niet gebeuren. Twee zetels halen we zeker, en die derde houden we waarschijnlijk ook.”

Paul Tang, ‘Dijk van Europa. Kunnen we de Europese Unie nieuw elan geven?’ Atlas Contact, 192 blz. €19,99

Paul Tang (1967)
• 1991: studeert cum laude af (economie aan de Universiteit van Amsterdam)
• 2001: gepromoveerd aan UvA.
• 1995-2005: werkzaam voor het Centraal Planbureau
• 2007-2010: lid Tweede Kamer (PvdA)
• 2010-2014: zelfstandig adviseur en columnist
• 2014-heden: Europarlementariër, leider van de PvdA-delegatie
Paul Tang is getrouwd, woont hoofdzakelijk in Amsterdam en heeft twee zoons. Vanwege zijn politieke werk heeft hij zijn grootste hobby, amateurvoetbal, moeten opgeven. Tang, die opgroeide in Alkmaar, is fan van AZ.

Lees ook: Hoe de volkspartijen kopje-onder gingen

Europese kiezers zijn op drift. Ze keren traditionele partijen - vooral de sociaal-democraten - massaal de rug toe. Waar komt deze trend vandaan?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden