Patiënt, kijk in de spiegel!

De zorgkosten stijgen. Dat komt deels door 'de patiënt' zelf. Die zou meer verantwoordelijkheid mogen nemen, vinden ze in het Deventer Ziekenhuis. Weg met die sigaret en die extreme bezorgdheid. 'We moeten oppassen dat we geen doetjes worden.'

NICOLE BESSELINK

Een mevrouw van zeventig heeft verstopte benen. Ze rookt al jarenlang, waardoor haar bloedvaten zijn dichtgeslibd. Op de röntgenfoto's kan ze het zelf zien: op een paar plekken houdt een bloedvat simpelweg op, als een doodlopende weg. Niet gek dus dat ze koude voeten heeft - er vloeit nou eenmaal weinig bloed naar beneden - en dat ze pijn heeft tijdens het slapen, want liggend stokt de toevoer van boven al helemaal. Doet de chirurg daar niets aan, dan verandert de voet van gezond roze in afstervend zwart en zit er niets anders op dan amputeren.

"Zou u niet eens stoppen met roken?", vraagt de vaatchirurg haar tijdens een routinecontrole. Ze hoeft er niet eens lang over na te denken. Ze schudt haar hoofd. Uitgesloten. Ze glimlacht er wat schuldbewust bij. Ze weet best dat ze er goed aan zou doen om die sigaretten te laten liggen, maar de macht der gewoonte en haar leeftijd maken dat ze stoppen een brug te ver vindt.

Zo gaat het de hele ochtend op de poli van de vaatchirurg. De ene na de andere verstokte roker schuift aan, stuk voor stuk zien ze er jaren ouder uit dan ze zijn. Een paar hebben net een omleiding van een bloedvat gehad waardoor het bloed in de benen weer naar beneden stroomt, anderen staan onder controle vanwege eerder verstopt geraakte lichaamswegen. Een enkeling vertelt vol trots dat 'ie nu toch echt geen pakje per dag meer wegstouwt. Eén sigaret rookt 'ie 's morgens, de volgende pas als zijn werkdag erop zit. "Heel goed", zegt de arts, "maar eigenlijk zou u helemaal moeten stoppen hè."

Bij hartpatiënten gaat het niet veel anders. Soms is genetische aanleg de oorzaak van verstopte kransslagaders, maar vaak spelen factoren als roken, overgewicht en gebrek aan beweging mee. Hoeveel klachten als pijn op de borst deze mensen ook hebben, velen wippen liever bij een arts langs voor een paar pillen dan die peuk uit te draaien of de strijd met de kilo's aan te gaan.

"Vraag mensen wat ze het belangrijkste vinden in het leven en ze zetten gezondheid op nummer 1", schetst cardioloog Jan van Wijngaarden. "Dan volgt op nummer 2 gezondheid, en op nummer 3, 4 en 5 ook. Maar als we dan zeggen dat ze wat aan hun leefstijl moeten veranderen: ho maar."

Om hartpatiënten te helpen die leefstijl toch te verbeteren, organiseert de afdeling cardiologie van het Deventer Ziekenhuis elke twee maanden een nieuwe serie terugkomdagen voor mensen die recent vanwege een hartaanval, infarct of andere ingrijpende gebeurtenis in het ziekenhuis hebben gelegen. In vier sessies vertellen een cardioloog, psycholoog, diëtiste en fysiotherapeut wat de patiënt is overkomen, wat de impact daarvan is en hoe hij nieuwe hartproblemen kan voorkomen.

Het is een project dat patiënten wijst op de eigen verantwoordelijkheid voor hun gezondheid. Natuurlijk staat de arts klaar als er iets misgaat en kan een fanatiek fietsende vijftiger ook ziek worden, maar als je duidelijk wat kunt doen om de risico's op ongelukken te verkleinen, zoals bij hart- en vaatziekten, doe dat dan ook. Dat is wat de artsen het liefste in koor van het ziekenhuisdak zouden schreeuwen. Je gaat toch ook niet zonder autogordel de weg op als je weet dat je met een simpele klik stukken veiliger in je stoel zit?

Een meer bewuste patiënt doet niet alleen zichzelf een gunst, maar ook de ziekenhuisportemonnee. Wie gezond eet, zijn rondjes door het bos loopt en voor nieuwe kleding niet hoeft uit te wijken naar de grotematenafdeling, verkleint de kans om in een ziekenhuisbed te belanden aanzienlijk. Een aantal Deventer artsen en rekenmeesters voelt er daarom ook wel voor om een goede levensstijl te belonen met een lagere ziektekostenpremie.

"Marktwerking beloont het voorkómen van ziekte niet", schetst hoofd financiën Jaap van der Woude. "We verdienen geld voor het behandelen van zieke patienten. Maar moeten we niet juist preventie belonen om de zorg betaalbaar te houden? Moeten ziekenhuizen niet juist een beloning ontvangen voor de populatie in hun gebied die gezond blijft in plaats van voor het aantal behandelingen dat zij verrichten?"

Hij zet bewust vraagtekens achter al die zinnen, want hij weet: er gaat een flinke solidariteitsdiscussie achter schuil. Solidariteit tussen rijk en arm, tussen de hogere en lagere milieus. Solidariteit die nu in het zorgsysteem is verankerd, want kan die rokende zestiger uit een achterstandswijk het helpen dat hij in een omgeving vol rokers is opgegroeid? En is het voor kinderen uit dat welgestelde gezin niet veel vanzelfsprekender om geregeld op het sportveld te staan? "Als je de gezondheidszorg helemaal economiseert, is het gevaar dat je op de vraag uitkomt of je iemand wel of niet moet behandelen."

Voor die keuze kun je een arts niet stellen, vindt vaatchirurg Lieuwe van der Hem. "Want wat is een onnodige behandeling? Iemand die levenslang gerookt heeft, longkanker krijgt en een chemokuur nodig heeft? Nee, dat vinden wij geen onnodige behandeling. Ik ben geen prediker. Ik ga niet opvoeden. Mensen moeten dat zelf doen. Als mensen bij mij komen met pijn, kan ik niet zeggen: stop met roken en kom over drie maanden maar eens terug."

"Er is politieke en maatschappelijke draagkracht voor nodig om het aantal behandelingen en het aanbod aan medicijnen te beteugelen", zegt neuroloog en voorzitter van het stafbestuur Jack ten Holter. "Wij artsen kunnen niet zeggen: Mevrouwtje, dit medicijn is te duur. Of meneer, we behandelen u alleen als u stopt met roken."

Voor zo'n ommezwaai zit het maatschappelijk tij ook niet mee. Dat bleek vorig jaar weer, toen het College voor Zorgverzekeringen (CVZ) voorstelde om dure medicijnen voor de zeldzame ziekten van Pompe en Fabry niet meer te vergoeden. Na een golf van kritiek trok het college de plannen in.

"Je mag de vraag niet stellen of behandelingen die weergaloos duur zijn, hun prijs wel waard zijn", zegt Ten Holter. "Stel een kind heeft een zeer ernstige vorm van kanker en kan geholpen worden met een vlucht in een raket rond de aarde. Kost vier miljoen euro. Hoesten we dat dan op? Ja natuurlijk, dan wordt er een grote inzamelingsactie op touw gezet. Maar volgend jaar zijn het acht kinderen die zo'n dure behandeling willen."

We leven in een wereld waarin we denken dat alles kan en moet kunnen, zegt Ten Holter, zonder een tegenprestatie te hoeven leveren. Een wereld waarin de patiënt geen nee meer accepteert en het haast vanzelfsprekend vindt dat er voor alles een pilletje is.

Volgt er toch een nee, dan is de achterdocht groot. "Zegt een arts tegen een patiënt 'kijk het even aan', dan accepteert een heel grote groep dat niet. Die eist aanvullend onderzoek." Of hij neemt een second opinion bij een ander ziekenhuis. Behandelt die arts de klacht wel, dan denkt de patiënt dat die eerste arts hem heeft bedonderd.

"We leven in een angstcultuur", stelt Ten Holter. "We zijn onszelf allerlei ziektes aan het aanpraten. Er is geen gezin dat geen kind bij een specialist heeft lopen. Als we iets geks aan ons lichaam ontdekken, willen we dat gelijk laten controleren om ziekte uit te sluiten. Veel zorg gaat eigenlijk om onrust reduceren."

We moeten oppassen dat we geen doetjes worden, waarschuwt ook afdelingshoofd Hans Hutten van de spoedeisende hulp. "Nu zitten de kleine Wesley Sneijders op zaterdag op de spoedeisende hulp en willen een MRI-scan. Als je vroeger voetbalde en je kreeg een trap tegen je schenen, dan ging je naar huis, ging er een zakje ijs op en moest je een nacht goed slapen. Als het maandag nog steeds pijn deed, ging je eens naar de huisarts. We moeten wel een beetje blijven relativeren. Ervoor zorgen dat mensen minder onwetend zijn, is de helft van het verhaal."

De patiënt is een Rupsje Nooitgenoeg aan het worden en moet daarom eens in de spiegel kijken, is de Deventer boodschap. Mensen moeten beseffen en accepteren dat het leven onzeker is, maar ook inzien dat zij invloed hebben op het aantal obstakels dat ze onderweg tegenkomen.

Die onverbeterlijke rookster kan na een beenamputatie gelijk weer naar buiten hinkelen voor een hijsje, maar de peuken kunnen ook de deur uit. Dat kan een arts alleen niet opleggen, dat is aan haar.

Eigen verantwoordelijkheid
Ziekenhuizen zien een grijze golf aan patiënten op zich afkomen, maar moeten tegelijkertijd op de kosten letten. Trouw liep een maand mee in het Deventer Ziekenhuis om te zien welke keuzes een middelgroot streekziekenhuis maakt voor de balans tussen geld en goede zorg. Vandaag: Eigen verantwoordelijkheid van de patiënt.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden