Passie verjaagt pest uit Oberammergau

De scÿne waarin Mozes aan de Egyptische farao vraagt om de Israëlieten vrij te laten. Beeld
De scÿne waarin Mozes aan de Egyptische farao vraagt om de Israëlieten vrij te laten.

Eens in de tien jaar staat Oberammergau op z’n kop. Dan voert de bevolking er de Passiespelen op. Een half miljoen mensen komen kijken. De kassa rinkelt en de pest is kansloos.

’s Morgens ligt het Beierse Alpendorp er nog stil en slaperig bij. De plaatselijke bevolking begint langzaam de winkels te openen. „Grüss Gott”, roepen ze elkaar over straat toe. Opvallend veel bewoners hebben baarden en lange haren. Die groeien al vanaf aswoensdag vorig jaar. Op die dag vaardigde de gemeenteraad het ’haardecreet’ uit.

Want nu, een jaar later, zijn in Oberammergau de Passiespelen. De helft van de 5300 inwoners van het dorp werkt eraan mee. Als acteur, musicus, koorlid, decorbouwer, technicus, kostuummaker, plaatstoewijzer. Eens in de tien jaar leveren de dorpelingen een gigantische inspanning. Vijf maanden lang, vijf keer per week beelden ze voor bijna vijfduizend toeschouwers vijf uur lang ’leven, lijden en opstanding van onze Heer Jezus Christus’ uit.

Rond het middaguur wordt het ineens drukker in het plaatsje. Uit auto’s, bussen en treinen stromen duizenden mensen het popperige dorp binnen. Nu moet het gebeuren, nu, in de uren voordat de voorstelling begint, moeten de talloze souvenirwinkels, horecabedrijven en houtsnij-ateliers de winst maken die de negen jaren van verlies sinds de vorige Passiespelen compenseren.

Voor de 41ste keer doen de Oberammergauers de heilige gelofte gestand die ze in 1633 deden. Toen, in het jaar van de pest nadat de zwarte dood al tachtig slachtoffers in het dorp had geëist, smeekten de bewoners God hen niet langer te teisteren. Als tegenprestatie beloofden ze dat ze elke tien jaar het passieverhaal zouden opvoeren. Sindsdien stierven er geen bewoners meer aan de pest in Oberammergau.

Op meer plaatsen in de Alpenregio deed men hetzelfde. Alleen de Passiespelen van Oberammergau doorstonden de tijd en groeiden uit tot een wereldberoemd fenomeen. Vanuit de hele wereld, vooral vanuit Amerika, reisden mensen naar het dal van de Ammer om het passiespektakel te zien. Onder hen zulke beroemdheden als sprookjeskoning Lodewijk II, oliemagnaat John D. Rockefeller, autofabrikant Henry Ford en dictator Adolf Hitler.

Enkele uren voor de voorstelling zit Andreas Richter er opvallend rustig bij. Voor de 32-jarige psycholoog is een levenswens in vervulling gegaan: hij speelt dit jaar Jezus. Zijn werk doet hij nu halftime, voor het overige is hij tegen een kleine vergoeding in dienst van de gemeente. Omdat de rol zo zwaar is, deelt hij die met Frederik Mayet, die tevens persvoorlichter is van de Passiespelen. Van de 102 voorstellingen doet ieder de helft.

Richter en Mayet zijn net als alle andere deelnemers echte Oberammergauers. Om mee te mogen doen, moet men in het dorp zijn geboren of er minstens twintig jaar wonen. Al generaties lang hebben de Richters hoofdrollen gespeeld. En die traditie lijkt nog niet te stoppen. „Mijn zoontje van vijf maanden is op de arm van mijn vrouw onderdeel van het volk op de bühne.”

Ook onderdeel van het toneelvolk is een moslimjongere. Omdat zijn hele klas meedoet, wilde hij er ook perse bij zijn. Het passiebestuur vroeg toestemming aan zijn vader. „Geen probleem”, antwoordde die grootmoedig, „als jullie ons maar niet katholiek proberen te maken.”

Anders dan Richter is ’spelleider’ Christian Stückl een en al onrust zo kort voor de eerste complete uitvoering van dit jaar. De lange, over zijn woorden struikelende beroepsregisseur vertelt over de laatste debatten die hij zojuist nog met de uitvoerenden heeft gehad. Stückl is een godsgeschenk voor Oberammergau. Hoe groot is immers de kans dat zo’n klein dorp zo’n talent voortbrengt?

Stückl leidt al voor de derde keer de Passiespelen. In 1987 benoemde de gemeenteraad de toen 26-jarige houtsnijder tot regisseur. Stückl, die inmiddels in München al bij verschillende theaters furore heeft gemaakt, zorgt voortdurend voor ophef in het dorp. Zijn voorstellen voor wijzigingen in de uitvoering stuiten telkens weer op verzet van behoudende bestuurders.

„Ach”, relativeert Stückl, „het zijn telkens weer dezelfde drie gemeenteraadsleden die alles wat ik doe luidkeels afkeuren.” Inmiddels weet de hotelierszoon uit Oberammergau de meerderheid van de bevolking achter zich. En ook de rechter oordeelde in zijn voordeel toen het om de vraag ging of oudere of getrouwde vrouwen hoofdrollen mochten vertolken.

Tegen half drie stromen de winkelende en flanerende bezoekers samen in het Passietheater. De enorme hal, die plaats biedt aan 4700 toeschouwers, is aan de kant van de bühne open. De Passiespelen zijn immers traditioneel een openluchtspektakel. Maar dit jaar zorgt een uitklapbare constructie er voor het eerst voor dat ook de spelers bij regen droog blijven. Tegen kou is niemand beschermd. In de toeristenwinkels gaan de speciale passiedekens grif van de hand.

De voorstelling begint. Na de proloog door het honderdkoppige koor en het zeventigkoppige orkest stroomt de vijftig meter brede bühne vol met volk. Iedereen, jong en oud, is gekleed in gewaden van verschillende blauwe tinten, alles uiteraard ’made in Oberammergau’. Met reusachtige palmtakken wuiven ze naar Jezus die op een ezel het podium op rijdt. Terzijde staan sceptische hogepriesters en schriftgeleerden in exotische kledij.

Jezus spreekt de mensen toe over vrede en gerechtigheid. Zijn boodschap is onmiskenbaar politiek. Hij roept het volk van Israël aan en veroordeelt de Romeinse bezetting. Hij preekt hartstochtelijk over naastenliefde. Dat is allemaal de hand van Stückl. Aan de oertekst van de Oberammergause Passiespelen heeft hij passages toegevoegd uit de Bergrede. „Ik wilde niet alleen Jezus’ lijden laten zien maar ook zijn leven en zijn leer”, luidt Stückls uitleg.

Hij heeft er veel strijd voor moeten leveren. Uiteindelijk kreeg hij de zegen van de bisschop van München, die officieel toezicht houdt op de tekst. Een hoogleraar in de theologie let namens de bisschop op elke toevoeging en schrapping. Stückls ingreep mag een revolutie heten, want bisschop, bestuurders en bevolking hebben in het verleden veranderingen van het stuk steeds tegengehouden.

Zijn belangrijkste overwinning is dat hij Jezus nadrukkelijk als jood neerzet. In de jaren zestig van de vorige eeuw was er van joodse zijde kritiek geuit op antisemitische tendensen in de tekst. Toen aanpassingen uitbleven riepen joodse organisaties in Amerika op tot een boycot. Stückl werkt inmiddels nauw samen met die organisaties. In overleg met hen heeft hij joodse riten ingevoerd en zijn er zelfs stukken tekst in het Hebreeuws.

Na tweeënhalf uur intensief spel is er een pauze. De toeschouwers krijgen drie uur de tijd om te eten en nog maar eens de winkels met houtsnijwerk af te struinen. De restaurants en cafetaria’s draaien op volle toeren. Ook die lange pauze is een revolutionaire daad van Stückl. Voorheen werd de voorstelling bij daglicht afgewerkt. „Ik wilde gebruik maken van het dramatische effect van de invallende duisternis.”

Klokslag acht uur zit de hal weer propvol voor deel twee. Niemand van de toeschouwers verlaat voortijdig de voorstelling. Misschien dat daarbij ook de prijs een rol speelt. Kaarten kosten tussen de 50 en 165 euro. De meesten hebben een arrangement met één of twee overnachtingen, waarvoor ze meer dan 200 euro hebben neergeteld.

Ze krijgen veel spektakel voor hun geld. Massascènes met schapen, geiten, een dromedaris en een paard. De verhalende bedrijven worden afgewisseld met commentaren door koor en orkest. Daarbij vertonen Oberammergauers tableaux vivants van episoden uit het Oude Testament, uitgevoerd in spetterende kleuren die aan oriëntaalse kunst doen denken.

Dan volgen de moeilijke uren voor Andreas Richter. Een flinke tijd is hij slechts gekleed in een lendendoek. „Op de grond liggen is dan stervenskoud”, zegt hij. „Maar eenmaal aan het kruis gaat het wel weer. Het hout geeft warmte af.” Net als alle spelers verlangt hij naar de zomer. „Hoewel bij mooi weer er wel eens wat minder volk op de bühne is. Mensen blijven dan liever aan het meer liggen. Maar niet te vaak, want dan volgt er een vermaning.”

Om half elf, na Jezus’ wederopstanding, schrijdt Maria Magdalena, in het echte leven stewardess, als laatste het podium af. De toeschouwers, velen van hen zichtbaar geroerd, belonen Oberammergau met een donderend applaus. Maar niemand van de uitvoerenden komt danken. Het is immers niet zomaar een theatervoorstelling, het is een gewijde rite.

En het is een wonder. Het grenst aan het onverklaarbare dat uit zo’n kleine bevolking zo veel talent te halen valt. Koor, orkest en spelers overstijgen ruimschoots het niveau van het doorsnee amateurtheater. „Tja, je groeit ermee op, je groeit ernaar toe, je groeit erin”, zegt Richter. „Het hele dorp leeft ervoor. Ook in de tussenliggende jaren gaat er geen dag voorbij of de Passiespelen zijn onderwerp van gesprek.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden