Passie alom van Pilatus tot Parsifal

Duizenden, misschien wel tienduizenden pakken hem deze week weer uit de kast: de partituur (doorgaans het uittreksel met de volledige zangpartijen en een pianopartij eronder) van de Matthaus Passion (Duitse spelling) of de Mattheus Passie (Nederlandse spelling). Van Bach, J.S. dus. Deze en volgende week beheerst dat werk de concert en kerkpodia.

Ook al beginnen veel toegezonden persberichten met de zin 'traditiegetrouw wordt...et cetera', toch heb ik de indruk dat de traditie wat afkalft. Geen aankondiging dit jaar van de prestigieus en kostbaar opgezette Mattheus in de Plechelmus-basiliek in Oldenzaal; Arnhems Toonkunst, altijd pontificaal op Palmzondag, deed zijn Mattheus al afgelopen zondag.

Voor de Johannes Passie, ook van J.S.B., blijft de belangstelling gaande, alhoewel ik een gat zie vallen in Nijverdal; elk jaar werd vanuit die Overijsselse plaats met trots een uitvoering van de J.P. aangekondigd. Nieuw en naar ik begriip eenmalig organiseert de NCRV in het Danstheater aan het Haagse Spui dit jaar een Johannes. Morgenavond wordt die uitgevoerd door het Radio Kamer Orkest en Omroepkoor onder leiding van een dirigent die verwachtingen wekt: Arnold Ostman.

Toch bloeit de passietraditie alom nog weelderig. Zie de Nederlandse Bachvereniging, die liefst negen keer de M.P. uitzingt. Zij begon onder leiding van Ton Koopman afgelopen zondag ('traditiegetrouw') in het Zeeuwsvlaamse Aardenburg en reisde meteen door naar Parijs (uitvoering in de oude Opera!) en naar Antwerpen. Deze week wordt er een cd-opname gemaakt en dan vanaf zondag gaat het werk nog twee keer Utrecht (Vredenburg), een keer Amsterdam (Concertgebouw) en drie keer Naarden (Grote kerk). Allemaal meer dan uitverkocht!

Wat zo'n reis-mattheus aan organisatie en zenuwen vergt, blijkt uit een detail: voor de paar cantus firmus koralen in het eerste deel zet de Nederlandse Bachvereniging jongens in. Die betrekt Ton Koopman van het Sacramentskoor uit Breda. Bij elke uitvoering moeten 'vijftien fitte jongens' gereed staan, stelt het koorbulletin. Het Sacramentskoor levert twee groepen. De eerste maakte de reis naar Antwerpen en Parijs. Een serieuze affaire zo blijkt: 'Om te voorkomen dat de jongens niet voldoende rusten, zullen al te dikke vrienden niet op een kamer worden ondergebracht.'

Leek de traditie in Amsterdam wat tanende, in de komende week is er iets bijzonders gaande: zondagmiddag de 'traditiegetrouwe' uitvoering van het Concertgebouworkest (plus het Nederlands Kamerkoor) met de Johannes onder leiding van Frans Bruggen (uitverkocht; rechtstreeks te volgen op radio 4), maandag en dinsdag al even getrouw als een rots in de branding de KCOV Excelsior met de Mattheus, en dan, woensdag, voor het eerst de Nederlandse Bachvereniging o.l.v. Koopman met de Mattheus in het Amsterdams Concertgebouw. Uitverkocht! Het aloude Toonkunst manifesteert zich vervolgens donderdag onder zijn nieuwe dirigent Winfried Maczewski voor het eerst met een barokorkest getooid met de gelegenheidsnaam Accademia Amsterdam.

Dan betreedt op Goede Vrijdag Richard Wagner de passietempel aan de Van Baerlestraat. Parsifal reikt er Pilatus de hand. Want Edo de Waart celebreert er vanaf 16 uur dank zij de Vara-matinee voor het eerst met het Radio Filharmonisch Orkest, het Groot Omroepkoor en een stevige solistenbezetting de opera 'Parsifal'. De Karfreitagszauber als apotheose van de Nederlandse passietraditie; als het aan Edo de Waart ligt, wordt dat een nieuwe traditie.

De bron van al deze culturele toestanden ligt zoals bekend in de evangelie-teksten en in de liturgie van de romeinse kerk. Al in de eerste eeuwen werden lijden, sterven en verrijzen van de Heiland indrukwekkend gevierd met gregoriaanse muziek die nog maar op enkele plekken gepraktiseerd wordt. De Schola cantorum Amsterdam van Wim van Gerven blinkt hierin uit. Want behalve de originele gregoriaanse Mattheuspassie van Palmzondag ( te horen in de rk kerk De Duif, Prinsengracht 756, Amsterdam om 17 uur) voert deze groep ook de 'unieke en onvergelijkbare' (zoals Franz Liszt het formuleerde) Donkere Metten van de Goede Week uit. Op woensdag 15, donderdag 16 en vrijdag 17 april om 21.15 uur klinken zij onder de grootse gewelven van de St Nicolaaskerk (tegenover het C.S.) in Amsterdam.

Uit het feit dat Griekse teksten in de liturgie van Goede Vrijdag gemengd zijn met Latijnse, blijkt hoe diep de passietraditie wortelt. In die liturgie worden de ontwikkelingen echter veel breder gezien dan in het passieverhaal sec. Niet alleen is er die hele aanloop in de zogenaamde Veertigdagentijd (vanaf Aswoensdag) met een scala aan bijzondere gezangen. Er is ook een direct voorspel, dat muzikaal prachtig werd uitgewerkt in een zogenaamd responsorium dat gezongen wordt op de zaterdag voor Palmzondag, aanstaande zaterdag.

'Collegerunt pontifices et pharisaei concilium' (De hogepriesters en Farizeeen hielden beraad), zo begint dat gezang dat men tegenwoordig nergens meer hoort. Dat eerste woord 'collegerunt' is dreigend van toonzetting en schildert het kwaadaardige karakter van dit 'bijeenkomen' meteen. Nog wonderlijker is dat in een van de handschriften waarin dit gezang is overgeleverd, merkwaardige slingertekens staan die ogen als lasso's. De tekst luidt er: 'Ab illo ergo die' ('Vanaf die dag dus overwogen ze Hem te doden').

Vele musicologen en gregorianisten hebben zich afgevraagd wat de scribent (tevens de componist?) bedoelde, wat hier met de stem moest worden uitgedrukt. Feit blijft, dat binnen het bestek van nog geen vijf minuten hier in treffende toonschilderingen de basis van het passiedrama wordt gegeven. Al ver voor Wagner, Bach, Handel en Schutz toonzetten componisten van groot formaat de 'Karfreitagszauber', het 'Kreuzige, kreuzige' en het 'Halleluja'. Te samen schiepen zij het grootste kunstwerk van de westerse muziek: de gregoriaanse cyclus van Pharizeeers tot Pilatus.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden