Passaatstoot uit het woud van Mamre

Na dertig jaar is Frits Florin terug bij zijn oude promotie-onderwerp: Kierkegaard. Hij ontwaarde bij hem verwantschap met een mysticus als Eckhart. Florin werkte jarenlang in het vluchtelingenwerk - niet het milieu waar men veel op had met mystiek. Maar in mystiek gaat het meer om 'grond' dan om zweven, meer om 'Martha' dan om 'Maria'.

De Deense theoloog en wijsgeer Soren Kierkegaard (1813-1855) heeft meer gemeen met de Rijnlandse mystiek van Meister Eckhart (-± 1327)dan meestal wordt aangenomen. Met zweverigheid en vaagheid heeft die mystiek niets van doen, aldus Frits Florin (1937) in zijn proefschrift dat hij gisteren in Rotterdam verdedigde.

'Kierkegaard is geen systeembouwer; hij jaagt je op en stimuleert tot denken; hij zet voortdurend alles op zijn kop", zegt Florin. ,,Je kunt een begrip als 'grond' bij Kierkegaard niet goed begrijpen, als je zijn denken over het 'religieuze' niet ziet tegen de achtergrond van de christelijke mystieke traditie.''

Kierkegaard was een vlijmscherp analyticus, een stadse dandy, die goed overweg kon met de gewone man. Door de erfenis na zijn vaders dood hoefde hij nooit te werken, maar toch werkte hij hard en gedisciplineerd. Innerlijk zat hij vol scrupules en strenge ethische normen.

Florin kan over Kierkegaards ironie met aanstekelijk plezier vertellen. Zijn belangstelling voor Kierkegaard stamt uit de tijd dat hij de filosofische en theologische opleiding volgde bij de dominicanen in Leuven, waar hij in 1964 afstudeerde op de antropologie bij Kierkegaard tot 1843.

Florin ging een jaar naar Duitsland om Luther te bestuderen en vervolgens naar de universiteit van Kopenhagen om zich verder in Kierkegaard te verdiepen. Als studentenpastor raakte hij daar in 1968 betrokken bij de studentenbeweging en keerde hij na vier jaar Denemarken de rug toe na een conflict met de rooms-katholieke bisschop. Daarmee liet hij zijn plan om op Kierkegaard te promoveren varen.

Tijdens zijn dertigjarige loopbaan bij onder meer Vluchtelingenwerk Nederland, merkte Florin vaak een lauwe houding als het om het religieuze ging: iedereen moest zelf maar weten wat hij geloofde. De gedachte dat het bij religie niet om fantasieën en projecties, maar om overdraagbare waarden ging en dat je toch iets zinnigs zou moeten kunnen zeggen over het 'religieuze' bracht Florin in 1997 terug bij Kierkegaard.

Van het communisme had Kierkegaard nooit iets moeten hebben. Toch heeft Kierkegaard één artikel van Marx, gepubliceerd onder de schuilnaam 'Kein Berliner', met instemming gelezen. Het artikel ging over 'Luther als Schiedsrichter zwischen Strauss und Feuerbach', waarin de stelling werd verdedigd dat Feuerbach de vuur-beek' is, waar de christen doorheen moet om de weg naar vrijheid en waarheid te vinden.

Bij Kierkegaard denk je eerder aan de begrippen ironie, angst of Bekymring (bekommernis) en Sygdommen til Doden - (ziekte ten dode), waarmee Kierkegaard de vertwijfeling, het geloof bedoelde, dan aan mystiek. Daarom alleen al is de nadruk die Florin legt op de invloed die Kierkegaard ondervond van de christelijke mystieke traditie bijzonder. Hij werd op dit spoor gezet door de opmerking van Wim R. Scholtens, vertaler van een aantal boeken van Kierkegaard in het Nederlands, dat bijna het gehele Kierkegaard-onderzoek de parallellen met de mystiek vermeden heeft. Scholtens verklaart dit uit vooroordelen over de mystiek.

Het fundamentele thema van de christelijke mystiek is 'God is liefde', beschreven door Bernardus van Clairvaux, en de weerspiegeling hiervan in het menselijk leven. Met een zweverige mix van magie en wetenschap, kunst en kosmisch natuurgevoel, gnose en religie heeft ze niets te maken, zegt Florin.

Hij vermoedt dat degenen die de invloed van de mystiek op Kierkegaard ontkennen, zelf nooit Eckhart hebben gelezen. Eckhart is veel concreter dan men vaak denkt, wat Florin illustreert met Eckharts voorbeeld van de tegenstelling tussen Maria en Martha. Eckhart stelt niet de contemplatieve Maria ten voorbeeld, maar juist de zorgende Martha, die het beschouwende stadium achter zich heeft gelaten.

Op 19 mei 1838 kreeg Kierkegaard zelf een mystieke ervaring, 'een vreugde, die als een windvlaag afkoelt en verfrist, een passaatstoot, die uit het woud van Mamre naar de eeuwige woningen stormt.'

Florin heeft er nooit spijt van gehad dat hij de raad van zijn Leuvense hoogleraar opvolgde om Kierkegaard maar direct in het Deens te gaan lezen. Hij begon met Enten-Eller (Het één of het ander). In dit boek plaatste Kierkegaard de estheticus, met als voorbeeld de vrouwenversierder Don Giovanni, tegenover de ethicus, zoals de onkreukbare rechter Wilhelm, talloze jaren in de echt verbonden met dezelfde vrouw. Hier staan het flitsende leven en het gewetensvolle saaie bestaan lijnrecht tegenover elkaar.

Pas op de valreep van 'Enten-Eller', komt de verlossing uit de hemel vallen via de preek, opgestuurd door een Jutlandse predikant: 'Het opbouwende van de gedachte dat wij tegenover God altijd ongelijk hebben'. Die gedachte maakt ons blijmoedig, zegt de dominee. Later varieert Kierkegaard eindeloos op het thema van de verloren liefde en onmogelijke keuzes. Als uiterste consequentie kiest Kierkegaard de sprong naar het geloof. Alleen boezemt die sprong tegelijkangst in. Het is de categorie van de vertwijfeling. Geloven als noodweer, zelfverdediging.

Florin wijst op een andere kant van Enten-Eller. Rechter Wilhelm was fel tegen de mystiek. De mysticus is 'verliefd op God'. Was het gebed van de ethicus gericht op zijn dagelijkse leven, het ideale gebed van de mysticus was erotisch, als het gefluister van verliefden. De rechter zag er niets in, het maakte je maar vrijpostig tegenover God en eenzaam. Je kon maar beter trouwen, vond hij.

In zijn papieren noteert Kierkegaard: ,,Had ik in de Middeleeuwen geleefd, dan was ik wel het klooster ingegaan en zou ik me opgeofferd hebben in boetedoening. Alle zelfplagerij in het klooster leidt maar tot verbeelding: daarom heb ik toch maar voor iets anders gekozen: de waarheid te dienen op een van de punten, waar dit de meest ondankbare inspanning is. Hier heb ik de eenheid tussen boetedoening en nut''.

Florin ziet overeenkomst tussen het begrip Abgeschiedenheit bij Eckhart en Udsondring (afzondering) bij Kierkegaard. Bij Kierkegaard zou die zich verder ontwikkelen tot de persoonlijke keuze van het individu, de enkeling tegenover de massa.

Zelf is hij nooit getrouwd, omdat dit niet was te verenigen met zijn bijzondere roeping door God en zijn bezeten schrijverschap. ,,Net als voor Eckhart is onbaatzuchtige liefde bij Kierkegaard het doel, dat niet bereikt kan worden zonder een vorm van zelfvernietiging.'' Het slot van zijn leven bevestigt dat beeld.

Met 'het genie in de provinciestad' ben je nooit klaar. Hij kan nimmer een eindpunt en zelfs geen rustpunt zijn. Kierkegaard raakt het hart van het menselijk bestaan. Je kunt hem ironisch, bijna sarcastisch noemen, maar ook aandoenlijk, in zijn eenzame gesappel naar boven. Op het laatst begreep bijna niemand hem meer, zoals hij tekeerging als een dolleman. In zijn laatste levensjaar opende Kierkegaard de frontale aanval op de Deense Staatskerk, waarin hij zijn vurigste pijlen afschoot op bisschop Martensen.

Het toeval wil dat Florin in zijn Kopenhaagse tijd eind jaren zestig in conflict raakte met een naamgenoot van Martensen, de bisschop van de rk kerk in Denemarken. De aanleiding was de 'ketterse' lezing die Florin had gehouden voor een academisch gezelschap over Bultmann, de theoloog van de Entmythologisierung. De bisschop vroeg het hoofd van de plaatselijke dominicanen om Florin naar België terug te sturen, wat niet gebeurde. Vervolgens maakte hij Florin het preken onmogelijk. Florin gaf zijn plan te promoveren op, stapte uit de orde en verkaste naar Utrecht. Zijn oude liefde voor Kierkegaard heeft hij nu omgezet in een schitterend mooi proefschrift.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden