Partijloze rechters, want het is niet zomaar een zaak

Welk hokje ze in de stembus roodkleuren is onbekend, maar lid van een politieke partij zijn de rechters in het Wildersproces in ieder geval niet. Dat laatste was zelfs een vereiste voor de drie rechters - Hendrik Steenhuis, Elianne van Rens en Sijbrand Krans - die de rechtbank heeft gekozen.

En dat is iets nieuws, zegt Elaine Mak. Zij is bijzonder hoogleraar publiekrecht aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Partijlidmaatschap speelde in Nederland tot nu toe nooit een rol bij de vraag of rechters in staat waren om een zaak te doen, vertelt ze.

In sommige andere landen wel. Zoals in Groot-Brittannië: daar mag een rechter sowieso niet aangesloten zijn bij een politieke partij. In Nederland wordt er simpelweg niet naar gevraagd. Je hoeft bij je benoeming als rechter niet aan te geven van welke partij je eventueel lid bent. En je hoeft het ook niet te vermelden in het 'register van nevenfuncties', waarin alle bijbaantjes van rechters staan.

Mak: "De gedachte is: het doet er niet toe. Rechters worden in staat geacht een zaak deskundig te behandelen, los van hun persoonlijke voorkeuren. Betwijfelt een rechter zélf of hem dat lukt, en dat komt weleens voor, dan kan hij de zaak aan anderen overlaten."

De rechtbank van Den Haag pakt het nu anders aan. En niet alleen dat is een trendbreuk, ook verrassend vindt Mak dat de rechtbank er zo openlijk over communiceert.

Bij het toewijzen van moeilijke of gevoelige zaken gaat het er in Nederland, ook alweer anders dan in veel andere landen, niet zo transparant aan toe, zegt Mak. De voorzitter van een afdeling in een rechtbank (zoals de afdeling strafrecht) beslist welke rechters een zaak doen. "Hij kijkt dan niet alleen naar hun beschikbaarheid, maar ook naar bijvoorbeeld hun inhoudelijke expertise. Maar de exacte overwegingen blijven doorgaans binnenskamers."

De onconventionele aanpak van de Haagse rechtbank leidt tot kritiek. Zoals van Geert Corstens, voormalig president van de Hoge Raad. "Dit is het desavoueren van rechters die wel partijlid zijn", zei hij in De Volkskrant.

Mak begrijpt de rechtbank wel. Dit is niet zomaar een zaak, zegt ze: er staat een Tweede Kamerlid voor de rechter. Voor de tweede keer. "De rechtbank wil duidelijk maken dat de rechters geen stelling nemen in het maatschappelijke debat. De vorige keer werden de rechters gewraakt. Ik snap dat je nu nog meer de schijn van partijdigheid wilt vermijden."

Toch vreest Mak dat deze actie een averechts effect heeft. Door de onpartijdigheid van die rechters zo te benadrukken, zaai je tegelijkertijd juist twijfel: zijn rechters dan niet altijd onpartijdig in dit land? Dat zou überhaupt niet ter discussie moeten staan, zegt ze.

Mak: "De rechtbank schiet in de verdediging nog voor er een aanval komt. Zo ondermijn je het vertrouwen in de rechtsstaat."

Pleitnota uitgelekt

Een conceptversie van de pleitnota die Geert-Jan Knoops vandaag wilde voorlezen is uitgelekt, meldde de advocaat gisteravond. Hij gaf aan dat het AD stukken ervan publiceert. Knoops claimt dat er sprake is van een hack en eist een onafhankelijk onderzoek. "We zijn in shock over hoe dit heeft kunnen gebeuren, ook Wilders." De gevolgen voor het proces zijn nog niet te overzien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden