Partij van de achterbakse mails en lekken

De uitgelekte mail van PvdA-parlementariër Frans Timmermans die leidde tot het opstappen van Job Cohen past in een lange traditie. Als er stront aan de knikker is, smeert de PvdA die lekker uit.

De nieuwe partijvoorzitter Hans Spekman wil het eruit hebben. Dat achterbakse: afgelopen moet het zijn. Afgelopen maandag, na afloop van de fractievergadering, zei hij: "Ik heb me diep geschaamd. Ik heb liever dat je in m'n gezicht zegt dat je me een klootzak vindt, maar niet achter m'n rug om. Daar hou ik niet van, dat moet er echt uit."

Een eerste aanzet is gegeven. De huidige kandidaat-voorzitters hebben afgesproken dat ze elkaar niet zullen afvallen.

Het zou een waar wonder zijn als Spekman voor elkaar zou krijgen dat kandidaten, voormalig kandidaten of toekomstig kandidaten hun grieven eens rechtstreeks zouden uiten. Dat ze elkaar zouden bellen met kritiek. Maar krijgt hij de oude gewoontes er echt uit? Bij de PvdA is het nu eenmaal cultuur dat men omwegen neemt, brieven schrijft, interviews geeft, vertrouwelijk bedoelde stukken in de openbaarheid brengt. Het zit zó ingebakken in de partij, dat iedereen een beetje moest lachen toen Frans Timmermans vorige week zei dat de mail die hij aan Job Cohen en Hans Spekman schreef, voor intern gebruik bedoeld was geweest. Hij had de mail aan zoveel mensen gestuurd, dat hij wel moest weten dat hij uit zou lekken. Het hoort erbij. Als er stront aan de knikker is, smeert de PvdA dat lekker uit.

Neem nou die brief van Adri Duijvestein en Bram Peper uit 2001. Voor wie ze niet kent: Duijvestein en Peper zijn coryfeeën van de PvdA. De één was burgemeester van Rotterdam en minister. De ander is wethouder in Almere. In 2001 zaten er verkiezingen aan te komen. En in Amerika gebeurde iets waardoor de wereld op zijn grondvesten schudde. De PvdA had een lijsttrekker: Ad Melkert, beoogd opvolger van Wim Kok. Toptalent. Zeg maar de Job Cohen van tien jaar geleden. Met Melkert was één dingetje. Klein. Roddelblad Weekend had gemeld dat hij fervent bezoeker was van vage sekstenten in Den Haag. Iets met SM. Het gerucht bloedde dood en werd nergens overgenomen. Tot die brief dus.

"Men moet beducht zijn - hoe betreurenswaardig ook - voor rellen rond (vermeende) ongemakken van een publiek persoon in de private sfeer", schreven Duijvestein en Peper aan het campagneteam. Daarom zou het volgens het duo beter zijn als Melkert zich terugtrok uit de verkiezingscampagne. Daarvoor waren trouwens meer redenen: ook speelde een rol dat 'de verhoudingen tussen groeperingen - bijvoorbeeld de relatie met de moslims' onder 'ernstige spanning' stonden. "De bijzondere tijden maken dat de minister-president, Wim Kok, de leiding heeft, totdat hij daadwerkelijk het stokje overgeeft, vér na de verkiezingen. In de persoon van Kok ligt ook het toekomstige kapitaal voor onze partij."

Melkert bleef aan, maar verloor. In 2002, het jaar van Pim Fortuyn - zeg maar de Wilders van tien jaar geleden - verloor de PvdA 22 zetels. Melkert verdween van het toneel, richting de Verenigde Staten. De brief van Peper en Duijvestein lekte daarna uit, via een boek van de Parool-journalisten Addie Schulte en Bas Soetenhorst over dat dramatische jaar.

"De organisatie van de opvolging is niet goed geregeld bij de PvdA", zegt Jouke de Vries, politicoloog. "Je had hetzelfde probleem bij de opvolging van Den Uyl. Toen waren er allerlei kroonprinsen - Den Uyl weigerde te kiezen. Uiteindelijk werd het Kok, maar een lange periode waarin Kok, Marcel van Dam en Ed van Thijn elkaar de tent uit vochten."

In dat licht ziet De Vries ook de huidige perikelen bij de PvdA. "Het is een partij waarin iedereen zijn eigen bv voert. Iedereen heeft zijn eigen ideologie, en heeft vanuit zijn gezichtspunt gezien gelijk."

Het is, ziet De Vries, tekenend dat bij de SP de strijd achter de schermen wordt gevoerd. Toen Agnes Kant niet naar behoren functioneerde was daar natuurlijk ook kritiek op - maar die bleef achter de schermen. "De SP is meer hiërarchisch georganiseerd. De PvdA'er gaat altijd de strijd aan. In die altijd gevoerde strijd is het eigenlijke doel - de reden waarom de partij is opgericht, wat naar de achtergrond gedreven", aldus De Vries.

Zo bezien is het logisch wat Frans Timmermans deed, een week geleden, nadat fractievoorzitter Job Cohen en partijvoorzitter Hans Spekman een interview aan Trouw gaven waarin Cohen zei dat hij niet heel veel verschil zag tussen de SP en de PvdA. "Zij staan waar wij staan." Timmermans reageerde niet per telefoon, of op de kamer van Cohen. Hij besloot dat per e-mail te doen.

"Beste Job en Hans. Reageren doe ik maar per mail, want mij is niet de kans vergund dit in de fractie te bespreken. En dat is jammer. Over strategische keuzen moet de fractie zich uit kunnen spreken, vind ik. Want, Job, je geeft dit interview als onze voorzitter en dus ook namens ons. En eerlijk gezegd voelde ik mij niet thuis bij alles wat er door jullie is gezegd. [...] Tactisch en strategisch vind ik het onverstandig."

Het was in de middag toen het NOS Journaal liet weten de brief in handen te hebben. Daarna gebeurde er wat er in de boekjes staat: Cohen en Timmermans verklaarden hun meningsverschil al te hebben bijgelegd. Net zoiets als toen scheidend partijvoorzitter Lilliane Ploumen in een interview had gezegd dat Cohen niet goed uit de verf kwam. Maar Kamerlid Jacques Monasch dacht toen niet: laat maar. Hij meldde: "We gaan niet doen alsof er niks aan de hand is. Aan die poppenkast doe ik niet mee. Het is crisis in de partij."

Jacques Monasch, campagneleider ten tijde van Melkert, nu Kamerlid, herkent crisis. In zijn boek over de dramatische verkiezingsstrijd van 2002 beschrijft hij ook hoe voormalig partijvoorzitter Marijke van Hees doelbewust pootje werd gelicht door haar eigen partijtop.

Van Hees moest in september 2000 weg. Directe aanleiding voor de crisis was een artikel in Vrij Nederland dat ze 'sjoemelde met declaraties'. Dat bleek klinkklare onzin. De roddel, zo beschrijft Monasch, werd doelbewust de wereld in geholpen door de mensen rond toenmalig partijleider Wim Kok. Zij vonden dat Van Hees zich te veel bemoeide met diens opvolging en de te volgen strategie.

Zo beschrijft Monasch het: Marijke van Hees was zeer tegen de zin van de Haagse partijtop door de leden gekozen tot voorzitter. Partijleider Kok en fractievoorzitter Ad Melkert hadden hun zinnen gezet op het duo Booij en Van Bruggen, die samen ook kandidaat waren. Na haar verkiezing kwam Van Hees een paar keer in aanvaring met de politieke top over de koers van de partij. Zo sprak zij zich - tegen de zin van Melkert - uit tegen gasboringen in de Waddenzee. Ook kwam ze in aanvaring met Kok zelf. Van Hees zei in een interview dat ze een 'kopploeg' wilde instellen waaruit de latere opvolger van de partijleider moest worden geselecteerd. Kok had echter helemaal geen zin in bemoeienis van anderen. De opvolging wilde hij helemaal zelf regisseren. Dus lekte - Monasch citeert hier de onlangs overleden Leidse hoogleraar Koen Koch - "PvdA-penningmeester Jan van Ingen Schenau informatie naar de minister over zogenaamd frauduleus handelen van Van Hees."

Van recenter datum is de uitgelekte mail van Diederik Samsom, die nu kandidaat-fractievoorzitter is. Het is dan 2009. De PvdA heeft weer verloren, bij de Europese verkiezingen. Rond die tijd probeerde Samsom ook al die positie te verwerven, maar verloor hij van Mariëtte Hamer. Vervolgens stelt hij zich opnieuw verkiesbaar als fractiesecretaris. Maar niet zonder de zaken eens goed helder te benoemen - in een brief, die uitlekt.

Samsom verwijt Hamer niets, maar toch ook weer wel. Want, zo schreef Samsom, de Partij van de Arbeid verkeert in 'een deplorabele staat'. En de PvdA-fractie is "op dit moment niet in staat het tij te keren". "Door de beroerde gang van zaken", schrijft Samsom dan, heeft hij getwijfeld of hij zich weer verkiesbaar zou stellen. Uiteindelijk deed hij dat wel.

Meteen springen partijleider Wouter Bos en partijvoorzitter Lilianne Ploumen voor Hamer in de bres in een weblog: "We moeten het niet willen hebben over Mariëtte Hamer. Zij heeft een hondsmoeilijke baan in heel zware tijden en verdient daarbij ons aller steun. Die van ons heeft ze. En nu aan het werk allemaal!"

Maar het kwaad was al geschied. De voorzitter van de Jonge Socialisten, Mohammed Mohandis, zei: "Ze komt over als een schooljuf die de klas de les leest. [..] Ze verkoopt het verschrikkelijk beroerd." En René Cuperus, medewerker van de Wiardi Beckmanstichting en niet-gekozen kandidaat, zei op de radio dat Hamer vervangen dient te worden.

"In een behoorlijke partij is het leiderschap beter georganiseerd", zegt De Vries. "Nu wil Spekman fractievoorzittersverkiezingen houden. Overal zijn kandidaten: in de fractie, erbuiten, iedereen is in feite kandidaat. Grote kans dat de fractie nu een leider kiest en er binnen de kortste keren geluiden komen dat Lodewijk Asscher (vice-burgemeester Amsterdam, red.) toch een betere keus was geweest. Dan is deze kandidaat na een jaar weer weg en keert het hele circus terug. Het is misschien democratisch; goed doordacht is het niet."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden