Participatiesamenleving is van de liberalen

Morgen viert de participatiesamenleving haar eerste verjaardag. Glunderende gastheer is Mark Rutte.Beeld ANP

Morgen viert de participatiesamenleving haar eerste verjaardag. De glunderende gastheer is premier Mark Rutte, aan zijn zijde staat zijn eigen VVD. De PvdA probeert zo vroeg mogelijk naar huis te gaan, al blijven de PvdA-bewindslieden graag nog even hangen.

De christelijke partijen drinken hoogstens uit beleefdheid een kop koffie. Terwijl het eigenlijk hún feestje had moeten zijn. Hoe hebben ze dit thema zo uit hun handen kunnen laten vallen?

Natuurlijk, het is onzin dat de participatiesamenleving nu een jaar bestaat. Nederland is al eeuwen gezegend met honderdduizenden vrijwilligers, mensen zorgen sinds jaar en dag voor hun zieke partner of kinderen, ook voor vorig jaar waren burgerinitiatieven, coöperaties en de doe-democratie al een enorme trend. Maar het is morgen, Prinsjesdag, wel een jaar geleden dat koning Willem-Alexander in zijn eerste Troonrede met de participatiesamenleving op de proppen kwam. De verzorgingsstaat, zo liet het kabinet de koning zeggen, verandert langzaam in een participatiesamenleving. Het werd het woord van het jaar, het was en is nog steeds het woord van de premier.

Christelijke ideologie
Dat is vreemd, in de eerste plaats voor de christelijke partijen. De christelijk-sociale ideologie is bij uitstek geschikt om deze participatiesamenleving van een stevig fundament te voorzien. Niet de overheid, niet de markt, maar mensen zelf en hun onderlinge relaties zijn de hoeksteen van de christen-democratische leer. Over zo'n maatschappelijke ordening hebben christen-democratische denkers boeken vol geschreven. Ze kunnen allemaal ingezet worden voor een eigen inkleuring en bijsturing van die participatiesamenleving van Rutte.

Toch zijn de christelijke partijen er niet in geslaagd zich het begrip toe te eigenen. Als dat ergens duidelijk werd, dan was dat wel bij het recente Christelijk Sociaal Congres, met als thema: de participatiesamenleving. Niemand associeerde dat daar met de zeven principes van het CDA, het gedachtengoed van de ChristenUnie werd niet aangeroepen in deze bijeenkomst van tientallen christelijke organisaties. Maar de liberale premier des te meer. "Rutte en de koning hebben mij geholpen om beter na te denken over mijn relatie met mijn cliënten, met mijn buurtgenoten", meldde een medewerker van een zorginstelling. Een reformatorische vakbondsman zei: "Misschien gebeurt het bij Rutte vanuit een verkeerd motief, maar we kunnen ook zeggen: oké, wat doen wij nu met zijn oproep, wat is mijn opdracht?"

Coöperatiemaatschappij
Zeker, het wetenschappelijk instituut van de CU presenteerde juist op dat congres een alternatief voor de participatiesamenleving; de coöperatiemaatschappij. CDA-leider Buma en CU-voorman Slob hebben pogingen gedaan voor een eigen invulling. Buma sprak over de menselijke maat, over het belang van familie, over waarden die uitgangspunt moeten zijn voor maatschappelijke verandering.

Maar die inhoudelijke statements werden overschreeuwd door kritiek op het kabinet. Dat kán er volgens CDA en CU nooit in slagen om tot een ideologische verdieping te komen, omdat de VVD geen afscheid neemt van de markt, en de PvdA blijft geloven in de staat. En passant verwijten christelijke politici en denkers met name de VVD eenvoudigweg een blinde vlek te hebben voor de samenleving. Weer afgaande op de christelijke achterban bij het sociaal congres, is dat verwijt slecht te plaatsen. De vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties, kerken en andere vrijwilligersclubs zitten juist te springen om een praktische uitwerking van de participatiesamenleving die hun inspanningen stimuleert in plaats van dichtregelt of hindert.

'Tegeltjeswijsheden'
Dat gat tussen de samenleving en politiek Den Haag manifesteerde zich tien jaar geleden bijna op dezelfde manier, met het normen- en waardenoffensief van CDA-premier Balkenende. Andere partijen overlaadden hem met cynisme en verwijten, VVD-leider Zalm deed het af als 'tegeltjeswijsheden'. Ook toen al wees onderzoek uit dat Nederlanders zich het meeste zorgen maakten over de manier waarop mensen met elkaar omgaan en dat is nu nog steeds zo. Maar politici maken ook van dit soort maatschappelijke trends een politiek thema waarmee ze elkaar vliegen afvangen, in plaats van dat ze samen proberen mensen die zo'n beweging in gang zetten en gaande houden, in de praktijk een handreiking te bieden.

Ondertussen werkt het kabinet gewoon door. Het intrigerende is dat het PvdA-bewindslieden zijn die de participatiesamenleving handen en voeten geven: Asscher op sociale zaken, Van Rijn op zorg, Plasterk op binnenlandse zaken. Andere leidende PvdA'ers, Samsom voorop, hoeden zich voor openlijke bijval aan het concept van de participatiesamenleving, die Samsom liever zorgzame samenleving noemt. De afzijdigheid van de PvdA en de felle kritiek van de christelijke partijen maken dat de participatiesamenleving een liberaal project is gebleven. Het is morgen Ruttes feestje, al blijven de PvdA'ers graag hangen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden