'Participatie past juist wel bij PvdA'

INTERVIEW | Zoek het zelf maar uit. Dat is volgens linkse critici het motto in de toekomstige participatiesamenleving. Onjuist, zegt PvdA-senator Marleen Barth.

Hier is je participatie! Onbekende actievoerders kladden de leus in september in rode letters op de deur van het partijbureau van de Partij van de Arbeid in Amsterdam. Ze reageerden op de constatering van koning Willem-Alexander in zijn eerste Troonrede, dat Nederland langzaam verandert van een verzorgingsstaat in een participatiesamenleving. "Van iedereen die dat kan, wordt gevraagd verantwoordelijkheid te nemen voor zijn of haar eigen leven en omgeving", sprak de koning, namens het kabinet van VVD en PvdA.

De actievoerders gingen met hun spuitbus de partijburelen van de sociaal-democratie te lijf. Anderen namen pen of microfoon om hun afkeer van die zelfredzaamheid met een groot publiek te delen. In de Tweede Kamer werd deze kritiek geventileerd door SP en GroenLinks. De participatiesamenleving, smaalden zij, dat is hetzelfde als: zoek het zelf maar uit. Het CDA zette de gedachte weg als loze kretologie, ingegeven door kille bezuinigingsdrift. "Socialisten noch liberalen begrijpen wat een participatiesamenleving is", schimpte CDA-leider Buma.

Inderdaad, PvdA-leider Diederik Samsom fronste zijn wenkbrauwen toen de koning over de participatiesamenleving sprak. Marleen Barth, leider van de PvdA in de Eerste Kamer, reageerde anders. "Ik dacht: dat is interessant! Ik zag meteen wat voor positieve dingen hiermee teweeggebracht kunnen worden", zegt ze in een toelichting op haar bijdrage aan de algemene beschouwingen in de Eerste Kamer vorige week, waarin ze de participatiesamenleving van een rode kleur voorzag.

U zei vorige week dat de regering het begrip participatiesamenleving in de Troonrede te vluchtig heeft uitgewerkt. Daardoor zag u misverstanden ontstaan. Wat is er verkeerd begrepen?

"Je zag meteen dat er een beeld ontstond dat de participatiesamenleving in de plaats van de verzorgingsstaat zou komen. Zo wordt dat in dat ene zinnetje in de Troonrede neergezet. Dat maakt agressie los. Ik vind die twee niet tegengesteld. Maar de beweging naar een participatiesamenleving is geen makkelijke, het is een fundamenteel andere manier van denken. Daar moet je zorgvuldig over discussiëren. Waar kan dat beter dan in de Eerste Kamer, de chambre de réflexion?

De VVD was er in de Tweede Kamer als de kippen bij om te hameren op de kleine overheid en de eigen mogelijkheden van mensen. U verwijt het kabinet een vluchtige uitwerking, maar komen die misverstanden niet eerder door het ontbreken van een weerwoord van uw politiek leider, Diederik Samsom?

"Daar heb ik geen mening over. Ik vind het niet goed als de Tweede Kamer zich bemoeit met wat er gebeurt in de Eerste Kamer en dat ga ik dus niet terugdoen. Ik voelde me als Eerste Kamerlid uitgedaagd. Vanuit ons sociaal-democratisch gedachtengoed kunnen we met de participatiesamenleving een heel eind komen en ik voel er ook veel passie bij. Voor ons betekent het absoluut niet dat de verzorgingsstaat weg moet en al helemaal niet dat je het maar zelf moet uitzoeken."

Voor het realiseren van de participatiesamenleving heeft 'werk, werk, werk' voor u prioriteit. Waarom hanteert u zo'n beperkte definitie?

"Een betere typering was misschien geweest: meedoen, meedoen, meedoen. Het gaat ook over zorgen voor anderen, inzet voor de samenleving. Maar zonder werk lukt het niet. Iedereen doet mee en iedereen hoort erbij. Werk is heel belangrijk voor financiële onafhankelijkheid en om het gevoel te hebben dat je nuttig bent, ook als je een verstandelijke beperking hebt of een psychische stoornis. Ik geloof in een samenleving van trotse, vrije, onafhankelijke mensen. Dat begint ermee dat je voor jezelf kunt zorgen en dat er voor je wordt gezorgd als het tegenzit. Daarom gaan ze samen, verzorgingsstaat en participatiesamenleving."

De verzorgingsstaat moet blijven, zegt u. Maar het idee van de participatie- samenleving is toch juist dat die overheid een stapje terugdoet?

"Als sociaal-democraten hebben we ingezet op de verzorgingsstaat, die zit heel diep in onze genen. We hebben recht op zorg, op een uitkering, op steun en dat hebben we geregeld via de overheid. Daar hechten wij aan, dat zit in ons bloed. Je kunt kijken naar de omvang, naar prikkels, aanpassingen aan de moderne tijd. Maar die rechten zijn niet bediscussieerbaar. We hebben ons de laatste weken halfdood gevochten dat er niet wordt gekort op de aow en op het basispakket in de zorg. De koppeling tussen loon en uitkeringen staat recht overeind, en er wordt niet gekort op de ww."

"In mijn vorige baan, als voorzitter van GGZ Nederland, heb ik geleerd dat het ook nu voor een forse groep mensen maar beperkt mogelijk is om op eigen benen te staan. Er zijn 2,2 miljoen mensen met een verstandelijke handicap, we hebben 150.000 chronisch psychiatrische patiënten, anderhalf miljoen functioneel analfabeten. Zij kunnen zich moeilijk redden, en de verzorgingsstaat moet er voor hen zijn."

Wouter Bos, oud-leider van uw partij, waarschuwde dat de verzorgingsstaat er zometeen alleen nog is voor de allerzwaksten, de rest kan het in de participatiesamenleving op eigen kracht. U legt nu ook de nadruk op de mensen die het moeilijk alleen redden. Loopt het daar inderdaad op uit?

"Nee, daar ben ik het niet mee eens. Pech overkomt ons allemaal. Ook jonge, hoogopgeleide, gezonde mensen, die zich nu misschien nog onaantastbaar wanen. Dat ben je niet. Ook mensen met een krachtige uitgangspositie hebben een verzekering nodig. Ik heb mensen gezien die alles hadden, maar die door tegenslag psychotisch werden of gingen drinken, en alles kwijtraakten. De verzorgingsstaat heeft die twee functies, voor mensen die het in hun eentje niet redden, en voor mensen die het goed gaat, maar die tegenslag hebben."

Dit gesprek zou gaan over de participatiesamenleving, maar u komt steeds terug op hulp van de overheid. De Wiardi Beckmanstichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA, schrijft dat de sociaal-democratie 'een misplaatste schroom heeft als het gaat om het doen van een beroep op vrijwillige sociale verbanden, medemenselijkheid en hulp'. Gaat dat ook over u?

"Nee, ik heb die huiver niet. De verzorgingsstaat is ons meesterwerk, maar we voegen er nu iets aan toe. Een mens heeft ook plichten. Solidariteit mag niet beperkt zijn tot de premieafdracht op de loonstrook. Van sterke gezonde mensen mag je meer vragen dan alleen maar geld, zij hebben meer plichten dan mensen die kwetsbaar in het leven staan. De sterkste schouders moeten de sterkste lasten dragen, dat is ons uitgangspunt. Niet alleen in financieel opzicht, maar ook qua inzet voor de samenleving. De overheid moet mensen dagelijks op hun gedrag aanspreken. De PvdA heeft de neiging te veel in financiële en sociaal-economische thema's te blijven hangen. Solidariteit en kwetsbaarheid zijn veel meer dan dat.

"Of dat al ergens te zien is? Ja, Martin van Rijn, staatssecretaris van volksgezondheid en tevens partijgenoot, doet dat heel mooi. Als je zorgbehoevend bent, kijken we eerst wat jijzelf en je omgeving kunnen doen. Dus als je ouders hulp nodig hebben en zij wonen in Maastricht en jij in Groningen hoef je echt niet hun wc schoon te maken. Maar als je een goed inkomen hebt, dan vragen we wel aan jou of jij de huishoudelijke hulp van je ouders wilt betalen. Dat vinden wij niet meer dan normaal. Maar kijken naar de eigen kracht van mensen is een fundamenteel andere aanpak. Pas daarna komt de gemeente in beeld. En als het nodig is, is er het individueel verzekerde recht op zorg in de zorgverzekeringswet en de romp-awbz."

Mensen moeten meer zorgen, maar van het kabinet ook meer en langer werken. Staat werk de zorg in de weg en overvraagt dit kabinet mensen?

"Partners die allebei werken, hebben vaak ook een goed inkomen. Dan mag er financieel best wat van je gevraagd worden als je zelf de zorg niet leveren kunt, en trouwens ook van de ouderen zelf. Ik ben sinds zes jaar voorzitter van de Zonnebloem. Wij hebben 43.000 vrijwilligers, en het overgrote deel bezoekt mensen met een lichamelijke beperking thuis. De vrijwilligers zijn gemiddeld 63 en de gasten zijn boven de tachtig. Heel veel mensen boven 65 werken niet meer, maar ze voelen zich jong en zijn vitaal. Dat blijven ze als ze geluk hebben tot ze in de tachtig zijn. Waar we naartoe gaan, is dat mensen van in de zestig omkijken naar mensen van in de tachtig. Ze kunnen best nog met de camper op wereldreis, maar niet twaalf maanden per jaar. Het interessante is dat zestigplussers ervan genieten dat ze meedoen aan de samenleving. Ze zorgen voor hun kleinkinderen en zijn maatschappelijk actief. Dat vinden ze gewoon fijn."

Miljoenen mensen, ook onder de zestig, zijn al mantelzorger of vrijwilliger. Is de rek er niet gewoon uit?

"Nee, dat is onzin. Vrijwilligers zijn veel waard. Dat is geen armoe, dat is goed en leuk. Als zoveel mensen zich al inspannen, dan mag je best aan de mensen die dat nog niet doen, vragen om dat wel te gaan doen. Veel vrijwilligers hebben een kerkelijke achtergrond. Een gevolg van de ontkerkelijking is dat er vanuit die kant ook minder vrijwilligers komen. Als dat zo is, dan moet de overheid dat morele beroep op mensen maar overnemen."

In het onderwijs zijn maatschappelijke stages ingevoerd, om jongeren kennis te laten maken met vrijwilligerswerk. Het kabinet zet de subsidie van 50 miljoen euro stop. Hoe verstandig is dat?

"Ook vanuit het oogpunt van de participatiesamenleving vind ik dit heel jammer. De stages zijn succesvol, ik zie dat ook bij de Zonnebloem. Het is zonde als die stages verdwijnen, ik hoop dat het kabinet er nog geld voor vindt."

Is het een idee om vrijwilligerswerk te verplichten?

"Het zou kunnen dat we daar uiteindelijk landen, maar ik vind dat we daar niet moeten beginnen. Voor de omslag in het denken - dat we meer zelf moeten gaan doen - wil ik draagvlak creëren. Wie het proces forceert, laat het mislukken. Daarom was ik ongelukkig met dat ene zinnetje in de Troonrede. De ChristenUnie in de Eerste Kamer wil er een debat aan wijden, dat vind ik een heel goed idee. We kunnen er hier wat abstracter en ideologischer over nadenken."

De VVD en uw partij hebben zulke verschillende uitgangspunten, kunt u hier tot een gezamenlijke visie komen?

"Zeker, maar het vereist van beide partijen dat we het begrip niet alleen invullen op het scherpst van ons eigen gedachtengoed, maar dat we elkaars randen opzoeken. Dus dat vergt van de VVD dat het zijn sociale kant laat zien en van de PvdA dat het niet alleen maar gaat over gelijkheid en solidariteit. Wel moeten we het begrip vrijheid uit onze kernbegrippen durven oppoetsen. Juist in een participatiesamenleving ben je een vrij burger, met rechten. Ook als je kwetsbaar bent. Daar sta ik voor, roder dan dat kun je mijn hart niet krijgen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden