Parsifal dient de permanente schepping

'Aktionismus!' Het woord komt de Duitse regisseur Fred Berndt een paar maal bitter over de lippen. Hij bedoelt er een bepaalde vorm van regietheater mee waarbij constante beweging het motto lijkt. “Alles moet bewegen; zijn het niet de acteurs dan is het wel het decor dat ronddraait. Het is een verbeelding van onze snelle tijd, de tijd van de video-clips.”

De associaties die Berndt tijdens het gesprek naar voren brengt, getuigen van een rijke fantasie en een zeer grote kennis van literatuur, filosofie, geschiedenis en aanverwante genres. Hij bewandelde een tamelijk onconventionele weg door het theaterbedrijf, doordat hij zich aanvankelijk ontwikkelde als decorontwerper, en pas later weer vooraan begon in een regie-opleiding . In en rond Berlijn vond hij een overvloed aan ontplooiingsmogelijkheden, want daar werkte bijvoorbeeld Karl-Ernst Herrmann bij wie hij zich aanmeldde als decor-assistent. Hij kreeg, zoals dat ook bij Herrmann het geval was, steeds meer oog voor regie, wat hem er toe bracht als regie-assistent in de leer te gaan bij bij Peter Stein en Klaus-Michael Grüber.

In het gesproken theater maakte hij een flinke carrière. “Voor toneel hoef ik Duitsland niet uit,” zo verklaart hij het feit dat hij in Antwerpen voor het eerst over de grens werkt. “Bovendien zou ik nooit bij een anderstalig gezelschap willen werken, omdat de fijnheid van de taal voor mij zo belangrijk is. Hoe goed ik ook Engels spreek, regisseren bij een Engels gezelschap gaat niet, zelfs niet van een Duits stuk dat ik door en door zou kennen.”

Dat hij ook opera ging doen, ligt bijna in de lijn van de ontwikkelingen in Duitsland waar de scheidslijnen tussen de twee genres al langer veel minder scherp worden getrokken. Opera geniet nu zijn voorkeur, ook omdat hij er mee naar het buitenland kan. “De muziek is een internationale taal en de uitvoerenden komen ook zelf overal vandaan.” Hij merkt op dat hij aan de regie van een opera van Carl Graun voor het 250-jarig bestaan van de Staatsoper in Berlijn zijn huwelijk met een Amerikaanse opera-zangeres heeft overgehouden. Een opera die, kan het toevalliger, 'Cleopatra en Ceasar' heette.

Bij elkaar telt hij pas vijf opera's op zijn werklijst. En dan beginnen bij Wagner met 'Parsifal', ook nog in een operahuis dat een Parsifal-traditie koestert, dat is niet mis. Berndt glimlacht: “Het allerliefst zou ik mijn lievelingsopera 'Tristan und Isolde' doen en hoog op mijn verlanglijst staat 'Der Ring des Nibelungen”.

In een laat stadium werd Berndt ingeschakeld voor de nieuwe produktie, nadat de oorspronkelijke regisseur zijn opdracht wegens ziekte had teruggeven. Zes maanden voorbereidingstijd is niet veel voor een 'Parsifal', maar omdat Berndt zijn eigen decors zorgt, hoefde er geen tijd besteed te worden aan overleg met een aparte ontwerper.

'Parsifal' geldt vanwege de zware christelijke symboliek die Wagner er in verwerkte als een zeer moeilijk werk. Zonde en verlossing lopen als hoofdthema's door de tekst. De dienst aan de beker die Jezus bij het Laatste Avondmaal gebruikt zou hebben, maakt van de Graal-ridders een soort katholieke priesters die in kloosterverband samen leven. Hun leider, Amfortas, heeft gezondigd (hij heeft zich overgegeven aan de verleidingen van een vrouw, Kundry), maar pas een zuivere ziel, een reine dwaas zoals hij in Wagners tekst wordt genoemd, kan die smet wegnemen. Dat is Parsifal, de jongeling die als in een ridderlijke queeste ten strijde trekt tegen de macht van het kwaad, verpersoonlijkt door de afvallige ridder Klingsor. Met Kundry als wapen en de beroemde bloemenmeisjes als lokmiddel dwarsboomt hij de hoge idealen van de Graal. Bovendien speelt het derde bedrijf zich af op Goede Vrijdag wat de gedachte aan de ultieme verlossing uit de wereldzonde er duimendik boven op legt.

“Ik wil het mijn publiek niet al te moeilijk wil maken,” zegt Berndt. “Ik heb een hekel aan regies die stukken met een vage, symbolische inhoud, nog meer verhullen. Mijn uitgangspunt is simpel: een ronde vorm en twee hoofdkleuren: blauw voor de wereld van de Graal, oranje voor Klingsor. De heilige wereld contra de schijnheilige.”

“Bij het voorbereiden van 'Parsifal' heb ik me afgevraagd wat we vandaag de dag nog zouden moeten verlossen, wat we nog moeten hoeden, bewaren, voor welk ideaal we ten strijde moeten trekken. De uitkomst van die gedachtengang was, dat ik vind dat we de natuur moeten verlossen en daarmee bewerkstelligen dat de aarde bewaard blijft.”

“In onze filosofie heeft de geest altijd over de materie gezegevierd. Ook in de diverse religies was daar sprake van: maak de aarde onderdanig of zoiets. Dat riekt erg naar slavernij. Willen we in de toekomst echt in harmonie leven, dan zullen geest en materie gelijk moeten zijn.” Berndt verwijst naar de uitspraak van een van de ridders, Gurnemanz die aan Parsifal de 'Karfreitagszauber' (omgeven door Wagners beroemde muziek) uitlegt en zingt: 'Nu jubelt ied're creatuur, volgt de Verlosser uur na uur, en wil haar bede aan hem wijden. Aan 't kruis kan ze Hem niet aanschouwen, dus zoekt ze de verloste mens: die voelt zich vrij van zondenlast en rouwe, door Godes liefdesoffer rein naar wens. Dat merken halm en bloem in de landouwen, dat heden 's mensen voet ze niet vertreedt, maar dat - als God met hemels vroom geduld zich over hem erbarmde en voor hem leed - de mens ook thans in vrome hulde ze spaart en niet betreedt. Daarvoor dankt heel de schepping, al wat daar bloeit en spoedig sterft, daar de ontzondigde natuur haar dag der onschuld thans verwerft.'

“De graal heeft in mijn produktie de vorm van een blad. Dat blad staat voor de boom als geheel, die ook prominent in het decor aanwezig is. De boom heeft een sterke symbolische waarde, is bijvoorbeeld symbool voor de godsdienst, maar ook voor de natuur en voor het vrouwelijke. Als Parsifal opkomt, verschijnt in deze produktie een boom. Mijn boom heeft twaalf dikkere takken, die verwijzen naar de twaalf apostelen. Zo heb ik meer christelijke verwijzingen verwerkt. Klingsor troont boven op een soort toren die een beeld is van het castratiemes, waarmee hij zichzelf van zondige gedachten heeft geprobeerd te bevrijden. Hij zit daar in een soort giersnest, wat weer een symbool is voor Christus' doornenkroon.”

“Maar ik heb ondanks deze symbolen bewust niet gekozen voor een christelijke interpretatie. Sommige toeschouwers zullen het als christelijk ervaren, maar ik denk dat Wagner het probleem aan het slot niet op een christelijke manier oplost. Hij roept meer op tot een algemene religie, een soort contemplatieve wereldbeschouwing waarin oer-christendom en boeddhisme naast elkaar kunnen bestaan.”

Berndt raakt haast niet uitgesproken over zijn eerste 'Parsifal' waarin hij overigens kan beschikken over de jonge tenor Christopher Ventris, die ook zíín eerste Parsifal zal zingen. “We zijn beiden reine dwazen wat deze opera betreft”, roept Berndt lachend, maar hij zegt grote bewondering te hebben voor Ventris, de andere zangers en het orkest. Hij ervaart de sfeer in Antwerpen als zeer goed. Intendant Clémeur heeft hem ingelicht over de 'Parsifal'-traditie in Antwerpen rond Pasen. “Ik was daarover zeer verrast. Zoiets bestaat in Duitsland helemaal niet, maar ik vind dergelijke tradities zeer belangrijk.”

“Het niet kunnen sterven is gruwelijk”, zegt Berndt als we over het slot van 'Parsifal' praten. “Kundry kan niet sterven en niet huilen. Pas na haar doop door Parsifal kan zij eindelijk huilen. Als Parsifal dan ook de wonde van Amfortas heelt, sterft zij; samen met Amfortas overigens. Zijn verlossing houdt bij mij ook zijn dood in. Ik ben evangelisch opgegroeid, dus ik weet waarover ik spreek. Volgens mij is het een zegen om te kunnen sterven. Maar vóór we sterven, moeten wij de schepping verder voeren. Dat is onze opdracht: een permanente schepping. In onze tijd betekent dat, dat we de materie, de natuur, de aarde meer moeten achten. Dat wil ik met deze 'Parsifal' duidelijk maken.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden