Parlementaire democratie begon met referendum

Volgende week woensdag mogen de kiezers zich uitspreken over het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne. Het eerste Nederlandse referendum, een volksraadpleging in twee bedrijven, vond ruim twee eeuwen geleden plaats.

De eerste volksraadpleging in de Nederlandse geschiedenis verlangde meteen maar het oordeel van de kiezers over een kwestie van het grootste belang. Ze moesten ja of nee zeggen tegen een nieuwe grondwet. Het ontwerp voor de Staatsregeling voor het Bataafsche Volk bestond uit maar liefst 918 artikelen en werd ook wel 'het Dikke Boek' genoemd.

Nieuwe ideeën over een andersoortige inrichting van het Nederlandse bestuur deden al zo'n twee decennia de ronde. De door de idealen van de Verlichting en de successen van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsbeweging geïnspireerde patriotten verwierven ook flink wat aanhang. De Oranjes gingen in 1787 succesvol in de tegenaanval met behulp van de schoonvader van stadhouder Willem V, de koning van Pruisen.

Na de Franse Revolutie werd de roep om vrijheid, gelijkheid en broederschap opnieuw luider. Een eerste aanval op de Nederlandse Republiek door de Fransen mislukte. In januari 1795 slaagde generaal Pichegru wel, met dank aan de winterse omstandigheden die ervoor zorgden dat al het als verdedigingslinies bedoelde water dichtvroor.

Nog dezelfde maand werd de 'Verklaring van de rechten van de mens en van de burger' afgekondigd. Voortaan was het volk de baas. Elke man van twintig jaar en ouder, die langer dan een jaar in Nederland woonde, kreeg stemrecht. Vrijheid van meningsuiting en godsdienst waren gegarandeerd.

De formele scheiding van kerk en staat liet nog anderhalf jaar op zich wachten. De eerste ontwerp-grondwet, met duidelijke echo's van de Amerikaanse en de Franse grondwet, was zelfs pas eind 1796 klaar. In het comité dat ervoor had gezorgd, bestond net als in de Nationale Vergadering onenigheid: een minderheid had weinig op met een federale staatsvorm en wilde naar Frans model een eenheidsstaat.

Bij van staatswege gesubsidieerde toiletrollen hadden de Nederlanders van destijds zich niks kunnen voorstellen. Voor- en tegenstanders voerden campagnes die werden gefinancierd uit eigen middelen. Er bestond een levendige pamflettencultuur.

In een vlugschrift dat de geschiedenis zou ingaan als het 'Manifest van de twaalf apostelen' presenteerde een dozijn kritische parlementariërs zich als 'ware republikeinen', 'vrienden van het Vaderland' en 'voorstanders van eene regelmatige Vrijheid'. Volgens deze groep zou de uitvoerende macht uitgaande van de nu voorgestelde grondwet nog meer macht krijgen dan de stadhouders in het verleden.

Waar bleef de stem van de burgers? En wat zou er overblijven van hun betrokkenheid? 'De harten zullen dat vuur van edele Vaderlandsliefde niet voelen ontgloeijen voor een goedt, aen welks beheering zij geen deel hebben. De Burgers zullen weer vreemdelingen blijven in hun eigen Vaderland; daar zal geen publieke geest heerschen; ieder lid der Maatschappij zal het oude last-dier blijven, dat zijn eigen pak draagt; maar de Bataven zullen geen Grieken of Romeinen worden, wiens belangeloze deugden en zelfs opofferingen voor het algemeen heil des Vaderlands, nae zo veele Eeuwen, ons nog zo luisterrijk in de oogen schitteren.'

Het heeft er alle schijn van dat die onvrede breed werd gevoeld. Tijdens Nederlands eerste volksraadpleging op 8 augustus 1797 stemden 27.955 mannen voor de voorgestelde grondwet. Bijna vier keer zoveel mannen stemden tegen: 108.761.

De debatten over een nieuwe Staatsregeling voor het Bataafsche Volk moesten worden hervat, maar de politieke verhoudingen waren nog slechter dan voorheen. Mede om een doorbraak te forceren pleegden radicale Bataven op 22 januari 1798 een staatsgreep. Het hielp in elk geval om het overleg vlot te trekken. Nog geen anderhalve maand later kon aan de volksvertegenwoordigers een concept-grondwet worden voorgelegd.

Op 1 mei 1798 mocht het Nederlandse volk zich opnieuw uitspreken in een referendum. De opkomst (waarschijnlijk rond de veertig procent) was hoger dan acht maanden eerder en de uitslag een totaal andere: 153.913 kiezers zeiden ja en 11.597 kiezers nee.

De Bataafse Republiek had haar grondwet, een van de modernste van die tijd. Deze en niet Thorbeckes grondwet van 1848 was de feitelijke geboorte van de parlementaire democratie in Nederland, al zou er nog een periode met weinig democratisch handelende Bonapartes en Oranjes volgen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden