'Parijs heeft geroofd'/De gemeente heeft de Marais van zijn joodse bewoners 'gereinigd'

GENEVE - Op de Simon Wiesenthal Conferentie in Genève van afgelopen week maakte ze grote indruk. Brigitte Vital Durand, redacteur van het Franse dagblad Libération, beschreef in haar boek Domaine Privé het oorlogsverleden van de Parijse Marais, nu een van de duurste en meeste gewilde wijken van de Franse hoofdstad.

RENSKE HEDDEMA

Voor een zacht prijsje verhuurt de gemeente Parijs daar appartementen aan politici, notabelen en hogere ambtenaren. Zo'n 400 flatgebouwen kwamen tijdens de oorlog in het bezit van de gemeente door een 'reinigingsactie' waarbij duizenden joden uit hun huis werden gezet. Vervangende woonruimte werd niet aangeboden; de volgende stap was vaak deportatie naar de Duitse concentratiekampen.

De gemeente Parijs, toen opererend onder het met de nazi's collaborerende Vichy-regime, moet op die manier 20 000 joodse burgers de dood in hebben gejaagd. Tot oktober 1996, toen Vital-Durands boek verscheen, ontkenden de Franse overheid het besmette karakter van haar woningbestand in de Marais.

Hoe is er op uw onthullingen gereageerd?

“Op donderdag, toen mijn boek verscheen, riep burgemeester Jean Tiberi dat het een schandelijk boek was en dat er helemaal niets van klopte. De maandag daarna, toen het in de Raad behandeld was, een totale omslag; de unanieme beslissing om de verkoop van alle appartementen die de stad in de oorlog verworven heeft, op te schorten.

Nu zijn er twee commissies aan het werk, een Parijse en een landelijke. Historici, archivarissen, raadsleden, joodse instanties, proberen te achterhalen wie er woonden en wat hun nazaten nog te goed hebben. Mijn onderzoek kwam gelukkig precies op het goede moment, toen het Joods Wereld Congres zijn lobby voor de uitkering van de slapende rekeningen had ingezet.

Bovendien is het een prioriteit van Chirac, die toen hij zelf burgemeester van Parijs werd, het woningbestand van de stad al door wilde lichten, maar daarbij op een rubberen muur stuitte.''

Gek dat Mitterrand daar nooit iets aan heeft gedaan, die zat toch zelf in het verzet?

“Mitterrand is altijd een groot aanhanger van maarschalk Pétain geweest. Elk jaar legde hij, onder protest van het verzet en de communisten, een krans op Pétains graf. Mitterrands eigen oorlogsverleden is eigenlijk tijdens zijn leven altijd taboe geweest in Frankrijk. Het Vichy-regime was een collaboratiebewind, de Parijse autoriteiten - Parijs was toen ook nog geen zelfstandige gemeente - vormden daarop geen uitzondering.”

Welke reden voerde de gemeente Parijs destijds aan voor de onteigening van die duizenden woningen?

“Het was een zorgvuldige voorbereide, antisemitische actie. Vanaf 1937 was er een reinigingsprogramma opgesteld, waarbij zeventien wijken werden aangewezen om opgeknapt te worden. De Marais stond als 16e op die lijst, en bij het begin van de oorlog was men nog niet ver gevorderd.

Maar in 1940 werd de Marais, waar negentig procent van de bewoners Joods was, ineens naar voren gehaald. Het waren arme mensen, velen afkomstig uit Polen en Rusland en ze kregen een schijntje voor de huizen die ze moesten verlaten.

Totdat mijn boek verscheen heeft Parijs altijd ontkend dat de Marais een joodse wijk was. Het voorwendsel van 'insalubrite' - verontreiniging - werd onlangs nog door een wethouder aangehaald.''

Zijn de oorspronkelijke bewoners nog te achterhalen - veel buren - ooggetuigen zijn er vast ook niet meer?

“Het is niet eenvoudig om de woonsituatie te reconstrueren. Kadastraal is er al zoveel veranderd, met andere steegjes en indelingen van gebouwen. Maar de Marais heeft nog steeds iets van een dorp; als je met ouderen praat, kom je nog wel wat te weten. De meeste bewoners moeten zijn vermoord in de kampen. Je moet je voorstellen hoe dat toen gegaan is: binnen 48 uur moesten de mensen hun huizen hebben verlaten, ze moeten zich op zolders en in kelders bijna letterlijk hebben opgestapeld, als ratten werden de joodse families opgejaagd totdat ze nergens meer terecht konden. Je moet vaststellen dat de stad, die de joden eerst had verboden te werken, te studeren of vrij rond te wandelen ze nu het recht tot wonen ontzegde. Het was namelijk verboden de joden nieuwe woonruimte te bieden. In 1940 had de Marais 25 000 inwoners, in 1944 nog 5000. Parijs was 'compagnon de la libération' kameraad van de bevrijding; de Parijse politie werd geëerd om zijn verzetshandelingen. Dat is een grote leugen. Parijs is medeplichtig aan genocide, en heeft op grote schaal geroofd. De gemeente heeft gewoon een enorm woningbestand voor een appel en een ei verworven.”

Wat verwacht u voor concrete stappen van de stad Parijs?

“In ieder geval is er nu officiële erkenning van de verantwoordelijkheid van Parijs. Steeds meer notabelen, die deden alsof die gehuurde woningen hun eigendom waren, zijn uit hun appartementen getrokken. Alain Juppé bleek niet alleen zelf in zo'n prachtig, maar goedkoop gemeente-appartement te wonen, maar ook vijf familieleden zo'n woning te hebben toegespeeld.

Die praktijken zijn nu voorbij. Daarnaast verwacht ik dat die commissie toch een lijst zal kunnen opsteller met rechthebbenden. Door het onderzoek versterken de herinneringen van de weinige oorspronkelijke bewoners elkaar. 'Die moet nog een dochter in Amerika hebben, en zit die zoon niet in Polen?'

De twee commissies hebben toegezegd dat de oorspronkelijke bewoners zullen worden achterhaald, van Bordeaux tot Opper Volta. Overal worden nu dit soort commissies ingesteld: in Lyon, in andere Europese landen.''

Deze maand nog verschijnt een voorlopige rapportage met lijsten gedeporteerden uit de Marais.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden