Plein 2

Pardoes in het kabinet belanden, het kan

Herman Heinsbroek. Beeld ANP

Met een nietje door het regeerakkoord zou zomaar het idee kunnen ontstaan dat deze ellenlange formatie erop zit, maar niets is minder waar. Zo lang premier Mark Rutte niet met zijn nieuwe ploeg langs de koning is geweest voor de beëdiging, is de formatie nog in volle gang. 

In deze slotfase kunnen zich de grootste verrassingen voordoen, want verlanglijstjes en afzeggingen maken dat de kabinetspuzzel doorgaans een paar keer moet worden gelegd.

Duidelijk is dat het kwartet van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie ook voor deze fase de tijd neemt. Vijf jaar geleden leidde de turboformatie van VVD en PvdA ertoe dat er binnen twee maanden een nieuw kabinet stond. Formateur Mark Rutte sprak de dag na de presentatie van het regeerakkoord al met kandidaten, vier dagen later kon het kabinet op de kiek. Dit keer hebben de vier partijen elkaar anderhalve week gegeven om lijstjes aan te leveren en gapen er tussen regeerakkoord en bordesscène zeker twee weken.

Zo'n gat is vragen om speculaties, en het regent dan ook namen aan het Binnenhof.

Borrelvondst

Toch is er maar één afzegger nodig om de schema's overhoop te halen. Daar weet Gerrit Zalm, informateur in ruste, alles van. Toen VVD-leider Frits Bolkestein in 1994 een minister van financiën zocht voor Paars I, polste hij eerst oud-vicepremier Gijs van Aardenne, Akzo-baas Aarnout Loudon, ABN-topman Coen Oort en Robeco-bankier Pieter Korteweg. Tevergeefs. De genodigdenlijst voor de partijprominentenborrel bood uiteindelijk soelaas. Daar stond ene Gerrit Zalm op, de VVD'er die inmiddels in de boeken staat als langstzittende minister van financiën.

Zo min of meer toevallig verliep ook de samenstelling van het eerste kabinet-Balkenende in 2002. Nieuwkomer LPF had grote moeite haar posten bemand te krijgen. Uiteindelijk legde formateur Jan Peter Balkenende de partij een ultimatum op, waarna onderhandelaar Ferry Hoogendijk rijkelijk uit zijn adresboekje putte. Minister van economische zaken werd Herman Heinsbroek, zijn buurman uit Naarden, die meteen een onuitwisbare indruk maakte door zich voor zijn eerste gesprek met Balkenende in de dienstauto van het ministerie te laten voorrijden op het Binnenhof. Alsof hij al was beëdigd.

Zalm leerde ook als VVD-leider dat de formatie pas is afgerond op het bordes. In 2003 dacht hij zijn deel van de kabinetsploeg rond te hebben, totdat Henk Kamp zich bedacht en Defensie verkoos boven Vreemdelingenzaken. Die stap opende, op aangeven van Neelie Kroes, de deur voor nieuwkomer Rita Verdonk, destijds nog geen jaar lid van de VVD. Sowieso haalde Zalm graag politiek talent van buiten naar Den Haag; een jaar eerder liet hij Mark Rutte en Melanie Schultz debuteren in het kabinet.

Vrouw zijn

Andere factor die op z'n laatst nog voor wisselingen kan zorgen, is de man-vrouwverdeling. Voor Zalm woog die balans in 2003 zwaar; een jaar eerder had hij een modderfiguur geslagen door slechts twee vrouwelijke staatssecretarissen aan te dragen. Het maakte mede dat Annette Nijs op de valreep als staatssecretaris van onderwijs mocht blijven, ten koste van Kamerlid Clemens Cornielje. "Aan één kwaliteit kan ik niet voldoen", verzuchtte de VVD'er nadien in een interview, 'vrouw zijn'. Twee jaar later werd Cornielje commissaris van de koningin in Gelderland.

Met zoveel onzekerheden en impulsiviteit als Balkenende I is Rutte III niet omgeven, maar ook nu zijn surprises niet uitgesloten. Wat gebeurt er met VVD-bewindslieden die niet per se van het Binnenhof hoeven te vertrekken, zoals Sander Dekker? Stomen er pas benoemde Kamerleden door naar het kabinet? En wat als twee ministers die samen een departement moeten gaan leiden, niet met elkaar overweg kunnen? De laatste puzzelstukjes kunnen dan zomaar het moeilijkst zijn.

Verrassende namen in een kabinet

1.Herman Heinsbroek (LPF, 2002)
2.Rita Verdonk (VVD, 2003)
3.Ronald Plasterk (PvdA, 2007)

Lees ook: Het kwartetten met ministersposten is begonnen

Lees hier meer afleveringen van Plein 2. De redactie is nog altijd op zoek naar de naam van de mysterieuze man op deze foto. Weet u meer? 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden