Papier of digitaal op het nachtkastje?

Nu Apple’s Ipad in de winkels ligt, lijkt er geen ontkomen aan: het digitale boek lonkt. Schrijvers, uitgevers en boekhandels breken hun hoofd hoe hiermee om te gaan. „De schrijver kan straks zelf zijn product vermarkten.”

’Het e-book stelt geen hoeperdepoep voor”, stelde Henk Kraima onlangs in een interview bij zijn vertrek als directeur van de CPNB, de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek. Maar nu Apple’s iPad in de winkels ligt en de ontwikkeling van andere e-readers en smartphones stug doorgaat, lijkt er geen ontkomen aan: het digitale boek lonkt.

Verschillende topauteurs maken zich zorgen over de opkomst van het fenomeen dat boeken niet langer vanaf papier maar vanaf een scherm gelezen worden. In een opiniestuk in Het Financieele Dagblad stelden zij ongerust vast dat ’veel ondernemers in het boekenvak, waaronder nogal wat uitgevers, verlamd staan te kijken, als negentiende-eeuwse beurtschippers die de eerste stoomtrein door de polder zien tuffen’.

Schrijven kunnen ze goed. Alleen: is dat nog lucratief in een zich verder digitaliserend universum? En hoe zit het bijvoorbeeld met de rechten?

Nelleke Noordervliet, die het stukin het FD samen met Geert Mak en Renate Dorrestein schreef, onderhandelde lang mee over een e-book modelcontract voor auteurs. „Daarbij vond ik de houding van de uitgevers erg defensief en weinig coöperatief.

„Ze schepen schrijvers af met een fooi en hebben niet in de gaten dat wanneer het hele bouwwerk van het boekenvak wankelt, het nog altijd de schrijvers zijn die aan het begin van de keten staan.”

Bart Wessels, manager marketing en publiciteit bij de samenwerkende uitgeverijen Querido, Nijgh, Athenaeum, Leopold, Ploegsma, beseft dat er werk aan de winkel is, nu de iPads een gooi doen naar ons nachtkastje: „Zeker is dat de contracten van de auteurs herzien zullen moeten worden. Al weet niemand nog wat dat gaat opleveren.”

Een boek voor op een zogeheten ’tablet’ als de iPad kost zo’n 80 procent van de aanschafprijs van een papieren boek. Of de consument dat duur of goedkoop vindt, moet de praktijk nog uitwijzen.

Zolang downloaden legaal gebeurt, zegt schrijfster Simone van der Vlugt, gaat het nog. „Maar doordat de productie- en distributiekosten veel lager zijn dan bij papieren boeken is de marge op die e-books enorm. Zien wij daar wel genoeg van terug? Voor de meeste schrijvers is schrijven al geen vetpot. Zeker niet als het illegale circuit op gang komt.”

En dat komt op gang, vrezen de schrijvers, als de prijs van e-books te hoog blijft. Van der Vlugt: „Je moet de consument niet afschrikken met prijzen van twintig euro of meer. Dan jaag je ze het illegale circuit in.”

De Stichting BREIN, bestrijder van internetpiraterij, verwijdert regelmatig advertenties van veilingsites voor illegale digitale kopieën en laat illegale sites voor e-books die in Nederland gehost worden, opheffen.

Maar de overgrote meerderheid van de digitale boeken wordt legaal verkocht bij Bol.com of via de sites van de uitgeverijen of boekwinkels. Marktpeiler GFK becijferde dat de eerste vier maanden van dit jaar 95.000 e-books zijn verkocht tegenover 12,4 miljoen ’fysieke’ boeken over dezelfde periode.

Querido en zijn partners digitaliseren, net als alle andere grote uitgeverijen, vrijwel iedere titel die ook in druk verschijnt. Bart Wessels zegt deze, nu nog, mini-markt zeer serieus te nemen: „Wij willen niet dezelfde kant op als de platenmaatschappijen in de muziekindustrie. Die vergaten te luisteren naar hun klanten. Laat dat een les voor ons zijn.”

Maar dan moet die les wel per direct worden opgepakt, vindt Nelleke Noordervliet, die onder contract staat bij Augustus: „Mijn uitgever speelt onvoldoende in op de nieuwe kansen. Het concern heeft een eigen e-book uitgeverij in huis, maar de auteurs worden er niet veel wijzer van. Er is bijvoorbeeld geen plan voor de digitalisering van back-lists.”

Met back-lists worden boektitels bedoeld die niet meer verkrijgbaar zijn. Het e-book biedt auteurs een uitgelezen kans die opnieuw, en dan digitaal, op de markt te brengen.

Simone van der Vlugt ziet daar zeker brood in, maar wijst erop dat dit alleen kansen biedt aan gevestigde auteurs: „Voor onbekendere schrijvers is het een troostprijs. Er moet echt beter worden nagedacht hoe onze beroepsgroep op de e-readers moet inspelen.”

Zo zouden nieuwe titels volgens sommige schrijvers even ’in de wacht’ moeten worden gezet voor ze digitaal verschijnen, om zo de verkoop van de papieren variant niet te hinderen.

Noordervliet en Van der Vlugt zien dat anders: „Als je vanuit de schrijver kijkt is er geen sprake van kannibalisering van het papierenboek door het e-book. Schrijvers hebben nu juist een groter bereik.”

Bovendien, stelt Van der Vlugt, is te lang wachten met het digitaal uitbrengen van nieuwe titels óók een reden voor de consument om de piratensites op te zoeken.

Ondanks alles vinden zowel auteurs als uitgeverijen het onverstandig om e-books als een bedreiging te zien. Bart Wessels: „Het is een verandering waarvan de gevolgen nog onmogelijk zijn te overzien.”

Onduidelijk is bijvoorbeeld hoe de onderhandelingen met Apple en Google zullen verlopen. „Om boeken aan te bieden in iBooks zullen deals moeten worden gesloten met Apple. Dat zal zich anders opstellen dan de boekenketens waar we nu mee te maken hebben. Apple zal wellicht zeggen: ’Take it or leave it’.”

Wat de vraag oproept of de boekenbranche de slag wel kan winnen en zo de kant op gaat van de geplaagde muziekindustrie. Betekent de uitvinding van het elektronische boek niet gewoon de slotalinea van het hoofdstuk uitgever?

Onlangs nog ontstak de volledige Amerikaanse boekenwereld in woede, toen bekend werd dat ’s werelds belangrijkste literaire agent, Andrew Wylie (vertegenwoordiger van onder meer Philip Roth, John Updike, Salman Rushdie en Orhan Pamuk), een exclusieve overeenkomst had gesloten met de boekhandel op internet Amazon.

In deze deal staat dat alleen Amazon de (bestaande) titels van Wylie de komende twee jaar digitaal mag verspreiden en dat die boeken alleen kunnen worden aangeschaft als de klant beschikt over de Kindle e-reader van ... Amazon. De literair agent die uitgevertje speelt, dus.

Nelleke Noordervliet: „Het is voorstelbaar dat ook een auteur zijn product zelf vermarkt en voor diverse taken verschillende professionals inhuurt. Dat is dan inderdaad het einde van de traditionele uitgeverij. Daar zouden ze op in moeten spelen, maar dat doen ze niet.”

Wessels wijst nogmaals op de onvoorspelbaarheid van de markt, maar de vergelijking met de muziekbranche gaat voor een groot deel mank. „De cd-verkoop is vooral ingestort doordat muziekliefhebbers via internet niet meer de hele cd kochten, maar alleen dat ene liedje. Ik denk niet dat een boekenlezer alleen hoofdstuk 6 of 8 wil hebben.”

Er zijn meer verschillen tussen de muziek- en de boekenbranche. Simone van der Vlugt wijst op alternatieve verdienmodellen in de muziekbusiness. „Popartiesten verdienen hun geld vaak met optredens en merchandising. Dat zie ik bij schrijvers niet gebeuren.”

Hebben Noordervliet en Van der Vlugt eigenlijk zelf al zo’n e-reader? Noordervliet: „Ik was zo ongeveer de eerste die er een had. Ik vind het een geweldige uitvinding en ik zou het alleen maar toejuichen als er meer en meer boeken beschikbaar kwamen.

„Ik hoef geen boekentassen meer mee te sjouwen op reis. Ik heb een hele bibliotheek paraat in mijn hand en het leest prettig en rustig. Ook in de zon.”

Van der Vlugt heeft nog geen e-reader: „Die gaat er vast komen, maar voorlopig is het ideale boekje voor mij de zogenaamde ’dwarsligger’.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden