Papier als geheugen van een maatschappij

Kunst op een plek buiten de geijkte schouwburg, concertzaal of het museum. Daarover gaat de serie die in juli en augustus bericht over plaatsgebonden evenementen. Vandaag: Papier in het Westvlaamse Aalst. Tweede Papierbiënnale Aalst, t/m 24 september in het Museum Oud Hospitaal, het Cultureel Centrum en in het Oud-Schepenhuis Belfort. Maandag gesloten, dinsdag t/m vrijdag 10-12 en 14 tot 17 uur, zaterdag/zondag van 14 tot 17 uur. Catalogus Fl. 25,-.

Niet toevallig wordt in Aalst dezer dagen de Tweede Papierbiënnale gehouden, waar 25 binnen- en buitenlandse kunstenaars aan meedoen. Op drie lokaties in de stad - op loopafstand - zijn kunstwerken van papier of karton te zien.

Het woord Papierbiënnale oogt ogenschijnlijk wat miezerig en fragiel, maar als je ziet wat de kunstenaars er in Aalst mee gedaan hebben, zwijg je even onmiddellijk stil.

Papier is ook niet niets, als we Gracienne van Nieuwenborgh, de Aalster schepen van cultuur mogen geloven: “Papier is de drager waar waarheid en leugen, is medium en communicator tegelijk, getuige en registreerder. Papier is natuur én cultuur. Door het produktieproces tot cultuur geworden, blijft het één met de natuur omdat die er verder op inwerkt, het ene blad anders laat opdrogen dan het andere, een beïnvloedende rol speelt tijdens de bewaring ervan.”

“Papier is het geheugen van een maatschappij. Liefdes- en andere brieven, dagboekgefilosofeer, oorlogs- en vredesverklaringen, zakelijke overeenkomsten, het toetreden tot een vereniging, tot een religieuze of andere gemeenschap, eigendomsbewijzen, wilsbeschikkingen, aankondigingen allerhande, wensen en verpakkingen, informatieve publicaties, nieuwsbrengers, fotomateriaal, bankbiljetten, reclame en literatuur - ze hebben allemaal papier als medium. Zelfs het computertijdperk heeft papier als resultante.”

Intuïtief

En nog zijn we er niet. De Westvlaamse museumman-zonder-museum Jan Hoet is, zodra er in binnen- of buitenland iets moet worden toegelicht of geduid, immer subiet ter plekke.

“Papier is”, weet hij, “een van die vroegste dragers van artistieke expressie, bezit binnen de creatie een bijzondere aantrekkingskracht. Ik ken geen materiaal waarnaar zo spontaan wordt gegrepen zoals naar papier op het moment van de intuïtieve ingeving van een gedachte, bij het overbrengen van een eenvoudige boodschap of mededeling en bij het oriënteren ervan naar een voorstelling toe.”

“Papier is dan inderdaad het meest voor de hand liggend materiaal, letterlijk en figuurlijk: van een simpel bierkaartje, een krant, een papieren servet, een notitieboekje tot een velletje papier, gevonden in een of andere binnenzak. Papier boezemt ook niet die angst in tot falen zoals dat bij veel andere meer weerbarstige materialen (schildersdoek) het geval kan zijn. Ondanks zijn schijnbare fragiliteit is papier een krachtig en oersterk materiaal. En toch behoudt het een betrokkenheid zowel met de maker als met de kijker door de manier waarop het, door zijn vergankelijkheid dan, samen met hen oud wordt. In die zin hou ik van papier als expressiemiddel van kunst. Het is onovertrefbaar in zijn sensibiliteit en de intimiteit die het uitstraalt.”

Nog ingewikkelder wordt het als de kunstenaars zelf gaan uitleggen wat hun papieren bedoeling is. De in Maastricht wonende Israëliër Yael Robin zond 'I was on my way to heaven' in, een levensgrote herenfiets met mandje aan het stuur van karton. Net zoals papier, is ook een fiets niet zomaar niets, blijkt uit zijn werk.

“In de vage mythologie van de avant-garde”, stelt Robin, “werd de fiets geassocieerd met het begrip van de autonome beweging, zelfvoortstuwing en - vooral door de geschriften van Alfred Jarry en Marcel Duchamp - met het idee van het 'vrijgezellenleven' en seksuele voldoening. Fietsen verschafte de verfijnde mengeling van inspanning en rust, van pijn en genot, die er de perfecte oer-erotische metafoor van maakte. Alfred Jarry vergeleek het zelfs met de langgerekte foltering en de ultieme, overdadige climax van de passie van Christus.”

“In de vorm van kartonnen replica's zijn deze betekenissen, met bij uitstek mannelijke kenmerken, totaal onbeheerd en onhandelbaar. Zij worden de alledaagse vertegenwoordigers van een verloren heerschappij en werken als gevolg mee aan het omverwerpen van alle mannelijke metaforen die het idee van overheersen koppelen aan de kennis om verder te ontwikkelen.”

Toch nooit beseft dat fietsen een zo uitputtend metaforische bezigheid is. Voortaan even beter opletten bij het oversteken.

De in Alaska wonende Amerikaanse Karen Stahlecker schiep met haar 'Vortices & reveries' kathedralen van papier. Ze trok naar Alaska om de rust en de natuur. “Maar hebzucht en kortzichtigheid winnen terrein. De grote olieramp in maart 1989 betekende een ware holocaust voor het leven in de zeeëngte Prince William. Dit is echter slechts een van de exponenten van de ernstige gevaren die de mensheid voor de aarde betekent.”

“Papier maken spruit voort uit de samenwerking tussen natuur en menselijke inzet. Planten en aardse pigmenten, water en lucht dragen allen bij tot het voortbrengen van een materiaal dat, wanneer het met kennis van zaken wordt gebruikt, uitdrukking kan geven aan de aspecten van de natuur die de menselijke ziel kunnen voeden of kunnen waarschuwen voor de vernietiging van het leven zoals we het kennen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden