Review

Pankaj Mishra opereert op snijvlak van oost en west

,,The empire strikes back!'' was enkele jaren geleden de geuzenkreet die hoorde bij de opkomst van de auteurs uit de voormalige Britse koloniën. In het kielzog van Salman Rushdie, Vikram Seth en Arundhati Roy krijgt de Engelse literatuur nog steeds klap na klap te verduren van belangwekkende Indiase schrijvers. Zij bewegen zich zonder uitzondering op het intrigerende snijvlak van twee culturen; de oude osterse en de snelle, moderne westerse.

Het nieuwste geluid uit India komt van Roy's ontdekker: Pankaj Mishra, medewerker van Engelse, Amerikaanse en Indiase tijdschriften, nog altijd woonachtig in zijn geboorteland. Hij debuteert met 'De romantici', een van weemoed doortrokken roman over de volwassenwording van een jonge brahmaan. Samar vestigt zich na de dood van zijn moeder en de daarop volgende retraite van zijn vader in een ashram, in de drukke stad Benares om te gaan studeren. Dit met beeldende details beschreven pelgrimsoord aan de Ganges telt vele studenten, die afgeven op de gevestigde, corrupte orde en intussen hopen zelf machtig en welgesteld te worden. Zonder studie of diploma stel je in India niets voor, ben je één onder miljoenen en gedoemd een miserabel bestaan te leiden.

Samar verzaakt zijn studie, hij brengt zijn dagen lezend door en houdt afstand van de andere studenten, uit vrees betrokken te raken bij de studentenrellen die met harde hand worden neergeslagen. Maar hij kan zich niet helemaal afzijdig houden van het volle leven. Via een oudere Engelse huisgenote, niet toevallig Miss West geheten, komt hij in contact met uiteenlopende figuren uit Europa, Amerika en zijn eigen land. Zijn verbazing over afwijkende gewoontes en vanzelfsprekendheden heeft Mishra prachtig uitgedrukt. Kleine details veroorzaken grote afstanden, en Samar staat als een jong verlegen broekie te midden van het verbale geweld van de westerlingen die allemaal een eigen mening hebben en die ook vooral willen uiten.

Op opmerkelijk veel plaatsen in de roman geeft de auteur aan dat het in India niet beleefd is om vragen te stellen of zelf openhartig te zijn. Dat maakt het voor jonge mensen extra moeilijk om elkaar te leren kennen, maar dat hoeft ook niet echt. Huwelijken worden gearrangeerd en liefde volgt daarna - of niet, 'maar dat is ook niet zo erg'.

De jongeren en ook de oudere Miss West in 'De romantici' verlangen echter wel degelijk naar geluk, maar hun illusies laat de schrijver op wreed-realistische wijze teloor gaan. Samar wordt reddeloos verliefd op een Française die hem, op jacht naar een zingeving aan haar eigen leven, enkele momenten van puur geluk gunt. De jaren daarna staan in het teken van die verloren liefde. In een elegisch waas trekt Samar zich terug als ambitieloze leraar in een bergdorpje in de Himalaya waar Tibetanen wonen en westerse 'tibetofielen' in de zomer zich komen manifesteren.

Zeven jaar later keert hij nog eenmaal terug naar Benares om Miss West op te zoeken. Na de stilte van de bergen is het warme, vieze stadje met zijn armoedige inwoners een kwelling. Tezamen met wat Samar hoort over de mensen die in het verleden belangrijk voor hem waren -maar van wie hij velen glad vergeten blijkt te zijn- werkt het bezoek als een loutering. Er zijn keuzes gemaakt, er moeten gevolgen worden doorstaan.

Een van Samars vroegere vrienden, een brahmaan, heeft wel een uiterst extreme, aan zijn achtergrond vreemde keuze gemaakt: hij is crimineel geworden. Hij verklaart dit aan de hand van een roman van Flaubert, 'De leerschool der liefde'. Deze roman las, bestudeerde en koesterde Samar als de weerspiegeling van zijn persoonlijke tekortkomingen, terwijl zijn vriend het heel anders uitlegde, als de neerslag van onwrikbare sociologische verhoudingen. Hij schrijft Samar: ,,Na al die jaren is het leven niet meer dan een gewoonte en niet iets om bij stil te staan.''

Pankaj Mishra kan erg mooi schrijven, meestal zonder dat het gezocht lijkt. Het beste lukt dat in de beschrijvingen van het vieze stadje, en vooral van de verstilde sfeer in de bergen. De auteur is duidelijk verbonden met de Himalaya; in ,,het oude, bijna religieuze besef dat je in de Himalaya het zinloze leven elders kon ontvluchten''.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden