Panama's skyline is zijn glans kwijt

Panama Papers 2016 was het jaar van de Panama Papers. De onthullingen over belastingontduiking en -ontwijking hebben grote impact op het Midden-Amerikaanse land. 'Opeens zijn we de boosdoener, de reputatieschade is groot.'

Marbella, een van de belangrijkste zakenwijken in Panama-Stad, voelt als het centrum van Miami. Aan weerszijden van de centrale boulevard in de wijk rijzen wolkenkrabbers hoog op. In de meeste huizen grote internationale banken, advocatenkantoren en luxe hotels.

In het midden staat de F&F Toren, 240 meter hoog en met een ontwerp alsof hij door reuzenhanden is uitgewrongen. Zelf noemen de Panamezen het gebouw 'De Schroef'. Geen andere plek symboliseert zo goed de razendsnelle ontwikkeling van de Panamese economie van de laatste jaren, die vooral te danken is aan de financiële dienstverlening in het land.

Marbella huisvest echter ook de schaduwkant van het Panamese succesverhaal.

Niet ver van De Schroef staat een onopvallend kantoorgebouw van slechts enkele verdiepingen met wanden van spiegelglas: het hoofdkantoor van juridisch adviesbureau Mossack Fonseca & Co.

April dit jaar maakte de wereld kennis met die tot dan toe vrijwel onbekende firma, na de publicatie van de Panama Papers, de door een anonieme bron gelekte 11,5 miljoen documenten uit de financiële administratie van Mossack Fonseca. De publicatie werd verzorgd door het Internationale Consortium van Onderzoeksjournalisten (ICIJ), een niet-gouvernementele organisatie waar ook Trouw en Het Financieele Dagblad aan verbonden zijn.

Uit de Papers bleek dat de firma decennialang duizenden vennootschappen had opgezet in belastingparadijzen als de Britse Maagdeneilanden, iets wat ook wel 'offshore' wordt genoemd en in de Panamese financiële sector 'internationale dienstverlening' heet. Die manier van zakendoen is legaal, maar wordt door duizenden politici en criminelen gebruikt om belastingen te ontwijken of zelfs te ontduiken.

Negatief imago

De internationale controverse die door de Panama Papers ontstond was enorm. Panama staat traditioneel al bekend als een fiscaal paradijs, maar door het lek kwam de unieke economie van het land internationaal in een kwalijker daglicht te staan dan ooit tevoren. Het schandaal heeft er hier dan ook stevig ingehakt. Er is geschokt gereageerd op de kritiek die het land de afgelopen maanden heeft gekregen en het negatieve imago dat ineens aan de glimmende wolkenkrabbers van Marbella kleeft.

"De Panama Papers hebben voor een flinke schok gezorgd", vertelt Miguel Magallón, een financieel adviseur die wekelijks op twee blogs economisch commentaar publiceert. "Ineens zijn we internationaal een boosdoener. De reputatieschade is groot."

De gevolgen gaan nog verder. In april waarschuwden commentatoren dat het 'merk' Panama een vieze bijsmaak heeft gekregen en ook economische schade kan oplopen. Hoe groot die concreet is, is nog niet duidelijk, maar ingewijden in de financiële sector stellen dat ze acht maanden na de publicatie van de Papers al merkbaar is.

"Er is een reële impact door het negatieve imago dat het land heeft gekregen", vertelt Gian Castillero, partner bij advocatenkantoor ARIFA, dat ook een grote offshore-afdeling heeft. "Er is een afname in de vraag naar internationale diensten. Die diensten worden niet in een vacuüm aangeboden, maar binnen een ecosysteem waar ook andere dienstverleners in acteren."

Verbittering

In Panama is door de politieke en zakelijke elite dan ook met verbittering gereageerd op de Panama Papers. Het was president Juan Carlos Varela zelf die dat in oktober verwoordde, tijdens een bezoek aan Duitsland.

"De Panama Papers refereren niet aan het land. Ze refereren aan het advocatenkantoor Mossack Fonseca", zei hij in gesprek met de Süddeutsche Zeitung, de krant die vorig jaar als eerste de Panama Papers onder ogen kreeg en de massa documenten deelde met het ICIJ toen de omvang ervan duidelijk werd. "Hoewel dat is gevestigd in Panama, heeft het over de hele wereld kantoren."

De president verzekerde dat schimmige financiële praktijken in zijn land tot het verleden behoren van zijn voorgangers, de van corruptie beschuldigde Ricardo Martinelli en oud-dictator Manuel Noriega, en inmiddels 'helemaal over' zijn.

Zelf heeft hij nochtans warme banden met Ramón Fonseca, samen met Jürgen Mossack oprichter van de nu beruchte firma. Fonseca noemt hij nog steeds 'een goede vriend'; de advocaat was vicevoorzitter van Varela's regerende Panameñista Partij en lang adviseur van Varela. Die politieke rol lijkt echter verleden tijd, nadat de politie in april invallen deed in het hoofdkantoor van Mossack Fonseca in Panama-Stad en in vestigingen in El Salvador en Peru. Fonseca zelf gaf zijn posities als partijleider en adviseur van de president op.

Mossack Fonseca heeft sowieso een prijs moeten betalen; sinds afgelopen lente is een aantal vestigingen gesloten en heeft de firma flink moeten snijden in het personeelsbestand. Andere advocatenkantoren, zoals ARIFA en Morgan & Morgan, zijn echter nog gewoon actief in de offshore-sector.

Contact met journalisten

De meeste van die firma's hebben geen trek in contact met buitenlandse journalisten. Zo ook een klein kantoortje in de wijk Bella Vista, waar een firma is gevestigd die zich exclusief met offshore-activiteiten bezighoudt. "We hebben geen behoefte aan gesprekken met journalisten", zegt één van de medewerkers over de intercom aan de voordeur. "Nee, u hoeft ook geen kaartje achter te laten."

Gian Castillero vindt die terughoudenheid logisch. Volgens hem hebben de Panama Papers de reputatie van zijn land onterecht veel schade berokkend en is veel van de berichtgeving omtrent het lek onterecht. "Het fiscale systeem in Panama is ontworpen naar gelang wat noodzakelijk is in ons land", vertelt hij. "Het heeft niet de intentie om buitenlanders te motiveren hun fiscale of andere verplichtingen te ontlopen."

Sterker nog, medewerkers van firma's die internationale diensten aanbieden zijn ondanks de controverse die door Panama Papers is ontstaan nog steeds van mening dat ze een volstrekt legitieme manier van zakendoen bedrijven.

"Het handhaven van een zekere privacy is een legitiem recht en vaak noodzakelijk. De wereld is niet overal even veilig en stabiel", zegt Castillero. "Mensen hebben goede redenen om te voorkomen dat hun persoonlijke veiligheid in het geding komt of dat ze economisch of politiek vervolgd worden, wat vaak niets te maken heeft met belastingtechnische redenen."

"Er wordt op basis van de Panama Papers gegeneraliseerd en aangenomen dat alle klanten in die documenten iets verkeerds zouden hebben gedaan", gaat hij verder. "Dat is niet alleen een verkeerde voorstelling van zaken, er wordt ook aan voorbijgegaan dat de constructies veelal zijn opgezet door bijvoorbeeld financiële instituties in Europa."

Verandering

President Varela heeft desondanks aangegeven dat er iets moet veranderen. In 2014 werd het land op de 'Grijze Lijst' geplaatst van de Financial Action Task Force (FATF), een niet-gouvernementele organisatie die het witwassen bestrijdt. Nadat Varela's regering enkele hervormingen aannam die voor meer transparantie zorgen, werd het land februari dit jaar weer van de lijst gehaald.

De internationale publieke opinie vindt dat niet genoeg, zeker na de publicatie van de Panama Papers. Enkele dagen nadat het nieuws van het Mossack Fonseca-lek bekend werd, stelde de president een commissie aan die moest onderzoeken hoe het land transparanter kan worden en illegale transacties kunnen worden tegengegaan.

Tot de werkgroep behoorden aanvankelijk ook de Amerikaanse econoom en Nobelprijswinnaar Joseph Stiglitz en de Zwitserse anti-corruptie expert Mark Pieth, maar zij stapten enkele weken later al uit de commissie. Volgens hen was de Panemese regering niet bereid de commissie volledige vrijheid te geven in wat er wel en niet in het rapport mocht worden gepubliceerd, waarop beide mannen besloten hun eigen rapport op te stellen.

Beide rapporten werden in november gepubliceerd en presenteren aanbevelingen om voor meer transparantie te zorgen en complexe fiscale constructies tegen te gaan zoals die in de Panama Papers naar voren komen. Het Stiglitz-Pieth-rapport is radicaler; het roept onder meer op tot aanscherping van internationale standaarden omtrent belastingregels, strakke registratie van de begunstigden van bankrekeningen en vennootschappen en automatische uitwisseling van fiscale gegevens. Stiglitz en Pieth hechten minder waarde aan privacy dan de financiële sector in Panama; die is volgens hen niet absoluut en ondergeschikt aan nationale veiligheid en mensenrechten.

Het Panamese rapport is voorzichtiger en behartigt meer de eigen belangen; een flink deel van het document prijst de economische groei van het land en de 'aantrekkelijke positie' die het in de wereldeconomie heeft. Het beveelt vooral aan om de bestaande Panamese fiscale wetgeving aan te scherpen en pleit voor de oprichting van een 'onafhankelijke adviescommissie'.

Uitwisselen fiscale gegevens

Toch zijn beide rapporten het over één ding eens: automatische uitwisseling van fiscale gegevens is noodzakelijk om een einde te maken aan Panama's status als offshore-walhalla. Op 26 oktober nam het land al een stap in die richting door een belangrijke overeenkomst omtrent het uitwisselen van fiscale gegevens van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (Oeso) te ondertekenen.

"Een internationaal financieel centrum moet voldoen aan de internationale standaarden, of het nu om een klein of een groot land gaat", zegt Domingo Latorraca van adviesbureau Deloitte.

Hij is een van de auteurs van het Panamese rapport en kritisch over het werk van Stiglitz en Pieth, dat hij 'sensationalistisch' noemt, maar hij is desondanks wel van mening dat er veranderingen moeten komen. "Panama moet pro-actief zijn en blijven deelnemen aan de discussie. En het moet ook snel en effectief maatregelen nemen die de principes van transparantie en het effectief uitwisselen van informatie verstevigen."

Ook advocaat Gian Castillero stelt dat Panama geen andere keuze zal hebben dan zich uiteindelijk aan te passen aan de internationale normen op dat gebied. "Voor zover het uitwisselen van gegevens de internationale norm is geworden, zullen alle landen aan dezelfde voorwaarden moeten voldoen", zegt hij. "Maar ik vind wel dat er een goede balans moet blijven tussen fiscale transparantie en het recht op privacy."

undefined

De economie van Panama

Panama's financiële sector is lang een van de meest geheimzinnige in de wereld geweest. Nadat de offshore-industrie in de jaren zeventig begon op te komen, heeft het land zich lang verzet tegen iedere vorm van transparantie en informatie-uitwisseling. Pas in 2010 ondertekende Panama met de Verenigde Staten voor het eerst een verdrag dat voorzag in de uitwisseling van fiscale gegevens met een ander land.

Panama's economie is dan ook uniek in de regio; liefst 80 procent ervan bestaat uit diensten. Dat komt vooral door de overdracht door de Verenigde Staten van het Panamakanaal in 1999 en het feit dat slechts economische activiteit op eigen bodem wordt belast, waardoor de financiële sector ongebruikelijk groot is in vergelijking met omliggende landen. Offshore-diensten zijn in verhouding relatief klein en behelzen 0,4 procent van de economie, omdat de opgezette vennootschappen meestal niet in Panama zelf zijn gevestigd. Toch is het een significante industrie, veel grote banken en juridische advieskantoors hebben een offshore-afdeling.

undefined

Beurswaarde verdampt

Acht maanden na de publicatie van de Panama Papers zijn de gevolgen enorm. Zo blijkt uit een op 18 november gepubliceerd onderzoek door financieel experts van de Universiteiten van Michigan, Bocconi en INSEAD dat zo'n 135 miljard dollar aan beurswaarde van bijna 400 bedrijven is verdampt en zo'n 6500 bedrijven en individuen naar aanleiding van de Panama Papers worden onderzocht. Bovendien maakte de Europese politieorganisatie Europol op 1 december bekend dat zo'n 3500 individuen en entiteiten die in de Panama Papers worden genoemd op directe of indirecte wijze banden hebben met terrorisme en criminaliteit.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden