‘Panama Papers is een steen in de vijver van de journalistiek’

De gelekte administratie kwam van het bedrijf Mossack Fonseca. Beeld anp

Het Internationaal Consortium voor Onderzoeksjournalistiek (ICIJ) won gisteren de Pulitzer Prize voor het project Panama Papers, waarbij door internationaal onderzoek allerlei vormen van belastingontwijking en –ontduiking werden blootgelegd. 

De Amerikaanse prijs wordt uitgereikt voor de verhalen van ICIJ en de Amerikaanse media McClatchy en de Miami Herald, maar ontstonden door internationaal onderzoek waaraan in Nederland ook Trouw en het Financieele Dagblad een bijdrage leverden. We vroegen adjunct hoofdredacteur Martijn Roessingh en journalisten Jan Kleinnijenhuis en Karlijn Kuijpers hoe het is om de hoogste journalistieke prijs te winnen.

Kleinnijenhuis: “Het is een beetje dubbel. De prijs kan alleen maar worden uitgereikt aan Amerikaanse media. Maar Panama Papers is wel door samenwerking tot stand gekomen. Omdat wij wel een bijdrage hebben geleverd voelt het toch speciaal. Gedeelde roem is eigenlijk dubbele roem.”

Grensoverschrijdende verhalen

Het ICIJ bestaat al twintig jaar en er waren bij dit onderzoek grofweg 400 journalisten uit 76 landen betrokken. Het doel is om via internationale samenwerking grootschalig journalistiek onderzoek te doen en grensoverschrijdende verhalen te maken.

Roessingh: “Deze prijs is wel echt een erkenning voor het internationale onderzoek en het concept samenwerking in journalistiek. Panama Papers was zonder dat niet tot stand gekomen. Het onderwerp was te groot voor alle deelnemende media afzonderlijk. Door deze unieke samenwerking hebben we verbanden kunnen blootleggen die anders verborgen waren gebleven.”

Kuijpers: “Laatst zeiden de jongens van de Süddeutsche Zeitung het mooi: Het delen van deze informatie was een uiterst egoïstische beslissing. We hebben er zo veel aan gehad.”

Uitwisselen van informatie

Het ICIJ werkt samen via internet. Het was de Süddeutsche Zeitung die als eerste beschikking kreeg over het administratieve bestand waaruit de Panama Papers-verhalen kwamen. Via een afgeschermde website werd alle data gedeeld en op een speciaal forum puzzelden journalisten met elkaar de stukjes informatie tot een samenhangend verhaal. Maanden werd er heimelijk gewerkt aan het project. Het was voor de deelnemende media een aanzienlijke investering in tijd en geld.

Roessingh: “Maar dat was het zeker waard. Dat blijkt ook uit de toekenning van deze Pulitzer. En er komen nog steeds verhalen uit het bestand van de Panama Papers. Het uitwisselen van informatie zorgt voor het totaalplaatje. Wij weten bijvoorbeeld veel over de Nederlandse structuren en die waren een belangrijk knooppunt in dit onderzoek, los van dat we veel eigen verhalen over Nederland hebben gemaakt. Ook destijds met de Bahama-Leaks (één van de andere projecten van het ICIJ), was het Nederlands spitwerk waardoor de rol van Neelie Kroes aan het licht kwam.”

Kleinnijenhuis: “Toen de juryvoorzitter gisteren werd gevraagd naar de staat van de journalistiek tegen de achtergrond van de opkomst van het ‘nep-nieuws’, zei hij juist steeds meer goede initiatieven als dit te zien. Moderne communicatie zorgt voor kortere lijnen en juist daardoor kunnen dit soort onderwerpen aan het licht komen. Op het forum kennen we elkaar allemaal. Misschien niet als privé persoon, maar de samenwerking is heel direct.”

Roessingh: “Het is fijn dat het consortium, dat dit al twintig jaar probeert en waarbij Trouw vanaf het begin af aan betrokken was, nu dankzij de moderne technieken steeds meer succes boekt. Zeker nu het ICIJ zelfstandig is geworden, kan het de waardering van een Pulitzer goed gebruiken. En er is behoefte aan internationale onderzoeksjournalistiek. Dat blijkt bijvoorbeeld ook uit de crowdfundingsactie voor de financiering van nieuwe onderzoeken. Binnen twee weken is al 20.000 dollar van de benodigde 50.000 binnengehaald.” 

Prijzenregen

Het is opmerkelijk dat het ICIJ de Pulitzer ontvangt in de categorie Verklarende Verslaggeving en niet in de categorie Onderzoeksjournalistiek. Hoe zit dat?

Keinnijenhuis: “Geen idee waarom dat is. Oorspronkelijk was de serie verhalen ingestuurd in de categorie Internationale Verslaggeving. De jury heeft op eigen initiatief de categorie aangepast.”

Roessingh: “Ik vermoed dat het komt omdat het over nogal taaie materie gaat. Het is één ding om alles uit te zoeken, maar dan moet het ook nog toegankelijk worden uitgelegd. Kennelijk is dat volgens de jury dus goed gelukt.”

De Pulitzer is niet de eerste prijs die Panama Papers wint. In diverse landen is de productie al in de prijzen gevallen en heeft recent ook een nominatie voor de European Press Prize in de wacht gesleept. Voor de belangrijkste Nederlandse persprijs de Tegel is Panama Papers niet genomineerd. 

Roessingh: “Tja, een Tegel was leuk geweest, maar we doen het niet voor de prijzen. We proberen iets bloot te leggen, dat waar het echt om gaat in de journalistiek. Deze Pulitzer is echt een geweldige steun in de rug voor het ICIJ en dit model van journalistiek. Het succes van de Panama Papers in een steen in de vijver van de gevestigde journalistiek. Het maakt duidelijk dat er meer mogelijk is.”

En nu? Wat is het volgende project?

Roessingh: “Daar kan ik helaas op dit moment geen mededelingen over doen”.

Lees ook: Pulitzer Prize voor artikelen over Panama Papers

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden