'Palmyra verwoesten heeft niets te maken met religie'

De Tempel van Bel in volle glorie. Beeld REUTERS

De Tempel van Bel is gisteren opgeblazen door terreurbeweging Islamitische Staat. Archeoloog dr. Olivier Nieuwenhuijse legt uit wat er verloren is gegaan.

Het is onduidelijk wat er nog over is van het beroemde oud-Romeinse bouwwerk in de Unesco erfgoedstad Palmyra in Syrië. Volgens een inwoner klonk er rond kwart voor twee 's middags een enorme explosie. "Het is totaal verwoest. De stenen en pilaren liggen op de grond. Het was een explosie die doven nog hadden kunnen horen." Volgens de inwoner staan alleen de buitenmuren van de tempel nog overeind. De tempel dateert uit de eerste eeuw en was één van de best bewaarde tempels in Palmyra. VN-organisatie Unesco noemt de verwoesting ervan een oorlogsmisdaad.

Archeoloog en hoogleraar dr. Olivier Nieuwenhuijse van de Universiteit Leiden reageert geëmotioneerd: "Deze tempel vertelt het verhaal van de stad. Er is geen tempel die zo compleet was als deze." Palmyra was ooit een oase langs de zijderoute. Een onafhankelijke stadsstaat die lange tijd diende als bufferzone tussen Syrië en de vijandige Parthen. "De gebouwen zijn de getuigenissen van dat verhaal", aldus Nieuwenhuijse.

Beeld reuters

Zijn er nog andere tempels die dat verhaal kunnen vertellen?
"In Irak zijn nog wel soortgelijke tempels te vinden, de tempel in Palmyra was niet uniek. Maar de Tempel van Bel is wel het best bewaard gebleven, geen enkele tempel uit die tijd is zo compleet als deze."

Hoe reageert de archeologische wereld op dit nieuws?
Volgens Nieuwenhuijse zijn zijn collega's 'geschokt' en 'bedroefd'. "Maar ook boos", voegt hij er aan toe. Volgens de hoogleraar heeft het verwoesten van cultureel erfgoed weinig te maken met religie.

"Schatkamers worden kapot gemaakt en daar gooien ze dan een ideologisch sausje overheen. Maar feitelijk willen ze zich zelf gewoon in de kijker spelen en reclame maken voor hun beweging. Om te rekruteren en te laten zien hoe succesvol ze zijn. Een grote vindplaats en toeristentrekker als Palmyra leent zich daar bij uitstek voor. IS gedraagt zich feitelijk als een klein kind dat te weinig aandacht krijgt en uiteindelijk de spiritus pakt en de boel in de fik steekt."

Het zijn de beroemde vindplaatsen in de media veel aandacht krijgen, maar volgens Nieuwenhuijse worden archeologische vindplaatsen door IS systematisch op de schop genomen. "Oudheden worden gestolen en verpatst op de zwarte markt. Het is een belangrijke bron van inkomsten voor de terreurbeweging. Met religie heeft dat niets te maken."

Kunnen we nog wat doen om het erfgoed te redden?
Volgens Nieuwenhuijse is het geen goed idee om het cultureel erfgoed dan maar weg te halen uit de oorlogsgebieden. "Dat erfgoed hoort thuis in dat land. Op die locatie vertelt het een compleet verhaal. Achter de schermen wordt er heel hard gewerkt om erfgoed te beschermen. Mozaïeken die verdwijnen onder een laag beton, museumstukken die elders worden opgeslagen."

Bovendien heeft Europa ook een geschiedenis van het vernielen van elkaars culturele erfgoed. "Zodra er oorlog uitbreekt zijn dit soort gebouwen en uitingen van cultuur overal ter wereld direct het doelwit." De hoogleraar denkt dat het beschermen van erfgoed op dit soort locaties bijna onmogelijk is, maar pleit er wel voor om meer te investeren in musea en bewakers bij toeristische trekpleisters zoals Palmyra.

Hoe erg de Tempel van Bel is beschadigd is nog onduidelijk. Het Syrische Observatorium voor de Mensenrechten zei alleen dat de tempel is beschadigd, maar gaf verder geen details. Ook de Syrische regering kon nog niet aangeven hoeveel schade de tempel heeft opgelopen. Het enige wat Maamoun Abdulkarim, het hoofd van het departement voor oudheden en musea, kon zeggen was dat zich een grote explosie heeft voorgedaan bij de tempel.

En nu? Kan de schade nog worden hersteld?
"De tempel van Baal Shamin, die vorige week werd verwoest, is zo ernstig beschadigd dat restaureren onmogelijk is. De puinhopen van die tempel kunnen alleen worden opgeruimd om er dan een geheel nieuw gebouw voor terug te plaatsen. Hoe dat met de Tempel van Bel is moeten we afwachten."

Voor de Syriërs is dit misschien nog wel de grootste ramp, denkt Nieuwenhuijse. "Dat is zo'n vriendelijk volk, en ze worden nu zo hard getroffen." Hij vraagt zich af of je de tempel überhaupt moet willen herstellen: "Vorige week suggereerde een collega dat je de puinhopen zo moet laten. Als monument voor de waanzin".

Beeld reuters
Beeld REUTERS
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden