Pak de wereld in met liefde

Lange tijd was ze een stille kracht achter Christo, de inpak-kunstenaar. Maar de laatste jaren signeerden ze hun grote projecten gezamenlijk.

Met een wilde bos oranje haren leek Jeanne-Claude een duiveltje dat het vuile werk opknapt voor het visionaire brein dat onder Christo’s grijze haren schuilt. Samen hebben ze de wereld een halve eeuw lang verbaasd doen staan door gebouwen, bomen, bruggen, landschappen in te pakken met gigantische lappen stof. De voorbereidingen kostten soms tientallen jaren voor een vertoning die meestal maar enkele weken duurde. Daarna verdween hun kunst spoorloos van de aardbodem. Alleen foto’s, schetsen en bouwtekeningen resteerden, die - met de handtekening van Christo eronder - goed geld opbrachten voor het volgende project. Want ze betaalden hun kostbare projecten altijd zelf, zonder sponsors, zonder subsidie. Ze hadden er geen enkele bedoeling mee, hielden ze altijd vol. Ze deden het gewoon omdat het mooi is.

Aanvankelijk leek het een onwaarschijnlijk koppel. Een berooide vluchteling die als kunstenaar in Parijs trachtte te overleven, en een jonge vrouw uit een conservatief, militair milieu die filosofie en Latijn had gestudeerd. Het enige dat ze gemeen hadden was hun geboortedag: 13 juni 1935.

Jeanne-Claude kwam ter wereld in het Marokkaanse Casablanca waar haar vader Léon Denat, een Franse officier, was gelegerd. Kort na haar geboorte scheidden haar ouders. Haar moeder zou nog drie keer trouwen, de laatste keer met de invloedrijke generaal Jacques de Guillebon.

Jeanne-Claude Denat de Guillebon, zoals ze zich noemde, ontmoette Christo Javasjev in oktober 1958 in Parijs. Hij was ingehuurd om een portret van haar moeder Précilda te schilderen. Het was een buitenkans voor Christo. Gewoonlijk kwam hij aan de kost door auto’s te wassen en de afwas te doen in restaurants sinds hij was gevlucht uit het communistische Bulgarije. Daar, in Sofia, had hij een klassieke kunstopleiding gevolgd, dus een portret was een vertrouwde klus voor hem. Hij vond het wel hoerig werk en hij signeerde het met Javasjev, niet met Christo. Maar het betaalde goed.

Thuis bij de Guillebons had Christo een oogje op de dochters. Jeanne-Claude was al verloofd. Haar halfzuster Joyce was nog vrij. Dat had een schandaal kunnen worden, een arme vluchteling, een kunstenaar ook nog, die het aanlegt met een generaalsdochter. Maar het werd nog veel erger. Christo bezwangerde niet Joyce, maar Jeanne-Claude, een maand voor haar huwelijk. De trouwerij ging toch gewoon door, maar meteen na de huwelijksreis verliet Jeanne-Claude haar echtgenoot. Ze trok in bij Christo. Op 11 mei 1960 werd hun zoon Cyril geboren.

Het was armoede. Het contact met de ouders van Jeanne-Claude was verbroken. En niemand kocht Christo’s vrije werk: ingepakte blikjes en andere objecten. Nu staan die blikjes in minstens vijf musea.

In 1961 begonnen ze samen dingen in te pakken. Eerst olievaten in de haven van Keulen. Een jaar later werd het al monumentaler toen ze een straatje in Parijs afzetten met een metershoog ’IJzeren Gordijn’ van olievaten, een verwijzing naar de bouw van de Muur in Berlijn. Ze hadden geen toestemming van de gemeente, dus Jeanne-Claude moest bij de oprukkende politie al haar overredingstalent gebruiken om het project een paar uur overeind te houden. Hun naam was gevestigd in artistieke kringen in Parijs.

Christo maakte toen al een studie van het inpakken van een groot overheidsgebouw. Hij maakte een fotomontage van iets wat op een parlement leek. Dat idee zou veel later, in 1995 leiden tot het inpakken van de Rijksdag in Berlijn, een van zijn beroemdste projecten, waar in veertien dagen vijf miljoen mensen naar kwamen kijken.

Het koppel verhuisde in 1964 naar New York, waar het artistiek spannender leek te worden dan in Parijs. Ook al spraken ze slecht Engels, daar dachten ze meer artistieke ruimte te krijgen die ze in Europa ontbeerden. Christo was de kunstenaar, Jeanne-Claude de regelaar, de handelaar en de manager. Pas in 1994 besloten ze om al hun grote projecten in de buitenlucht te signeren als ’Christo en Jeanne-Claude’. Alle kleine objecten, tekeningen, collages, schaalmodellen en litho’s van de projecten kregen alleen de signatuur ’Christo’. Dat is de naam die verkoopt.

Jarenlang maakt Christo schetsen en modellen van een inpak-project, zo groeit het ontwerp geleidelijk naar zijn uiteindelijke vorm. Praktisch al die voorstudies zijn te koop, zoals nu bij galerie Reflex in Amsterdam waar een litho uit een oplage van honderd minstens vierhonderd euro kost.

Met hun wereldwijde verkopen halen ze de miljoenen bijeen die nodig zijn voor projecten zoals het inpakken van de Pont Neuf in Parijs, de oprichting van duizenden wapperende poortjes in het Central Park van New York, en het omsingelen van tropische eilandjes.

De tijdelijkheid van de projecten is essentieel. „Wij menselijke wezens voelen liefde en tederheid voor iets wat niet blijvend is”, legde Jeanne-Claude eens uit. „Zo voelen we liefde en tederheid voor een kind omdat het niet blijvend is. We voelen liefde en tederheid voor ons eigen leven omdat we weten dat het niet blijvend is. Die kwaliteit van liefde en tederheid willen wij geven in ons werk als een extra esthetische kwaliteit. Als iemand zegt: ’Kijk daar, naar rechts, een regenboog’, dan zeg je niet: ’O, die zie ik morgen wel’.”

Ze verzette zich tegen het etiket ’conceptuele kunst’. „Er is niets conceptueels aan als het inpakken van de Rijksdag zeven miljoen dollar kost.” Etiketten zijn belangrijk voor flessen wijn, niet voor kunstenaars, vond ze. „Maar als het echt moet, dan zijn wij omgevingskunstenaars omdat we zowel in landelijke als stedelijke omgevingen werken.”

Etiketten hielpen niet om de vaak bizar klinkende plannen uitgevoerd te krijgen. Ze nam het op tegen Jacques Chirac die er als burgemeester van Parijs niets voelde om de beroemdste brug over de Seine te laten verdwijnen onder goudkleurig doek. Na tien jaar lukte het toch. Ze nam het op tegen bondskanselier Helmut Kohl die weigerde de Rijksdag beschikbaar te stellen voor een experiment van kunstenaars. Bij een hoofdelijke stemming in het parlement bleek dat tientallen partijgenoten van Kohl waren omgepraat. En Jeanne-Claude bewerkte 59 conservatieve ranch-eigenaren in Californië om een 40 kilometer lange ’muur’ van nylondoek op hun glooiende landerijen te bouwen.

Eén van de taaie ranchers was totaal niet onder de indruk van Jeanne-Claudes argument dat het allemaal om ’vreugde en schoonheid’ te doen was. Teleurgesteld ging ze de deur uit en toen zag ze haar kans in wat groene planten die daar stonden. Wat voor groenten zijn dat? vroeg ze. Dat worden bloemen, zei de rancher. Bloemen? zei ze, waar zijn die goed voor? De rancher gaf zich gewonnen. ’Okee schatje, ik heb het begrepen.”

Altijd moeten ze verzet overwinnen, dat is deel van hun kunst. Werken in opdracht doen ze niet. De Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA heeft het koppel eens benaderd om iets ’daarboven’ te doen. „Ik heb het niet eens met Christo besproken”, zei Jeanne-Claude. „En ik heb geantwoord: Als jullie massa’s mensen daarboven hebben, moet je ons nog maar eens bellen.”

Christo en Jeanne-Claude hebben achttien grootschalige projecten verwezenlijkt, maar zeker dubbel zoveel plannen zijn afgewezen, soms na jaren van discussie.

Nu liggen er twee plannen in een vergevorderd stadium te wachten. Een creatie van olievaten in het emiraat Aboe Dhabi en een zestig kilometer lange, doorzichtige overkapping van een kronkelige en kolkende rivier in het Amerikaanse Colorado.

Voor dat laatste idee reisden ze lang rond om een geschikt stuk rivier te vinden. Toen dat gelukt was, begon het ontwerpen en onderhandelen. Alleen de vereiste studie naar de gevolgen voor het milieu bij de rivier is al een dik boek geworden. Daar hebben deskundigen die door Christo en Jeanne-Claude zijn betaald, twee jaar aan gewerkt. Jeanne-Claude: „Als iemand zegt: de vlinders, wat zijn de gevolgen voor de vlinders? dan zeg ik: kijk op pagina 257.”

Ze dacht altijd aan alles. Behalve aan een hersenbloeding.

Ze werd 74 jaar.

Christo zet het werk voort.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden