Paintbox ontmaskert manipulatie van het menselijk lichaam

Werken met de paintbox is puzzelen met beelden. De software maakt het mogelijk fotofragmenten naadloos te monteren op andere afbeeldingen. De mogelijkheden zijn haast onbegrensd, dank zij de zeventien miljoen kleurnuances die de computer produceert en die het blote oog niet eens onderscheiden kan. Inez van Lamsweerde schiep op de paintbox macabere beelden van vrouwen als poppen met een zweem van emotie - plastic maar levend, kunstmatig maar echt.

Op het eerste gezicht lijken het wel lieve meisjes. Maar Pam, Joan, Britt en Kim zijn tegelijkertijd doodeng. Het zijn vier levensgroot afgedrukte foto's van vrouwen met lijven die glanzen van perfectie maar glad en sexloos zijn, zonder tepels of vagina, met vreemd-rode handen en een wezenloos starende blik. Hun vormen zijn volmaakt maar hun poses totaal onpersoonlijk. Dat de afdrukken geseald zijn tussen platen perspex maakt hun uitstraling nog hoogglanzender en gelikter.

Pam, Joan, Britt en Kim hebben de perfectie van een auto op een reclamefoto: perfect in de lak zonder blutsje of smet. Het zijn macabere beelden van vrouwen als poppen met een zweem van emotie: plastic maar levend, kunstmatig maar echt. Ze zijn een soort vrouwelijke Michaels Jackson, zo geregisseerd, getraind en gefacelift dat ze totaal onwezenlijk zijn geworden. Een indrukwekkende serie.

'Thank you Thighmaster 1993' heten deze vier foto's, die Inez van Lamsweerde (Amsterdam 1963) in Naarden tentoonstelt. De 'Thighmaster' is een apparaat om de dijen te trainen, dat op Skychannel met commercials gepromoot wordt. De serie werd eerder geexposeerd in New York, waar Van Lamsweerde sinds september vorig jaar verblijft als artist in residence van het PS1 museum. Tijdens deze expositie werden de vier levensgrote foto's bestempeld als 'controversieel' en 'shockerend'.

Shockeren doen ze inderdaad, maar op een onderhuidse manier. Juist de ongrijpbare verhouding tussen pop en leven maakt deze vrouwen zo eng. Alsof het mutanten zijn met nog net voldoende menselijkheid om je mee te kunnen identificeren. Dat maakt ze macaber en fascinerend. Onmogelijk om je aan deze beelden te onttrekken.

Om deze tegenstelling gaat het Van Lamsweerde ook. 'Thank You, Thighmaster 1993' gaat over een vergaande beheersing en manipulatie van het menselijk lichaam en over het 'overbodig' worden van datzelfde lijf. Van Lamsweerde:

"Met fitness en genetische manipulatie kunnen we ons lichaam in de toekomst volkomen veranderen. De plastische chirurgie is volkomen doorgeschoten. Er bestaat nu al telefoonsex en virtual reality. Het lichaam zelf krijgt steeds minder functie, wat overblijft zijn hersenen in een artificieel omhulsel. Dat gaat nog verder dan het kunstmatige uiterlijk van Michael Jackson. Dat wilde ik laten zien."

Voor Van Lamsweerde is een foto in een lijstje niet erg interessant. Om binnen de fotografie naar andere mogelijkheden te zoeken, laat ze haar foto's soms zeer groot afdrukken, zoals bij deze serie, oningelijst ophangen als behang of sealen in perspex, al naar gelang dat bij het onderwerp past. "Fotografie is mijn medium, maar ik wil het wel over directe ervaring hebben. Rond fotografie hangt vaak nog een soort kneuterige sfeer. Omdat het zo'n technisch vak is, zijn onder fotografen een hele hoop techneuten. Zelf ben ik hysterisch perfectionistisch, ik heb een enorme drang naar perfectie en kan eindeloos kneuteren tot een opname in alle opzichten goed is: de afwerking, de techniek en de fotografie. Maar ik vind dat een foto niet over techniek moet gaan. Het gaat om het beeld en om de inhoud. Ik zou niet willen dat over mijn werk alleen gezegd werd dat het licht erop zo mooi is. Al kun je nog zo goed fotograferen, als je daarmee alleen een paprika met waterdruppels maakt, dan vind ik dat te weinig."

"Dat ik me bezighoud met emancipatie en het doorbreken van clichematige vrouwbeelden is wel gezegd, maar dat is mijn hoofddoel niet. Mijn werk is heel persoonlijk, het gaat altijd over mijzelf. In sommige gevallen is het reflectie over hoe ik er zelf uit zou willen zien, maar het gaat ook over momenten in mijn ontwikkeling en in mijn gedachten en over wat ik om me heen zie. Schoppen of trappen of een politiek statement innnemen is niet mijn uitgangspunt. Ik speel wel met vrouwbeelden, maar in feite is het gewoon projectie: ik ben een vrouw dus ik fotografeer vrouwen. Natuurlijk heb ik het dan ook over emancipatie en clichebeelden, want ik heb er in de praktijk mee te maken. Maar ik houd het bewust op het randje. In Amerika word je als kunstenaar heel erg gecategoriseerd: je valt in het hokje lesbian, gay, feminist, of black. Ik wil juist ergens daar tussenin blijven."

Om Pam, Joan, Britt en Kim te maken, gebruikte Van Lamsweerde de paintbox. Voor iedere foto werden twee verschillende foto's volledig door elkaar heen gevlochten: een van (telkens hetzelfde) model en een van een (telkens verschillend) hoofd van een etalagepop. Het resultaat werd op de paintbox bewerkt tot het beeld dat haar voor ogen stond; de poppekop kreeg de huid van het model, het lichaam werd glanzend en ontdaan van seksuele kenmerken en de handen werden roder gekleurd. Van Lamsweerde:

"Alleen al door de paintbox in te schakelen, manipuleer je het lichaam. Als basis wilde ik een model met lijf dat perfect is maar ook een beetje kinderlijk. Etalagepoppen staan voor het ideaalbeeld van de vrouw, maar dat verandert zo snel dat het niet bij te houden is. Daarom heb ik oude etalagepoppen genomen. Alle vier hebben ze een uitdrukking die iets van karakter suggereert, maar doordat het poppen zijn, krijg je er toch geen contact mee. Dat paste in het beeld dat ik wilde maken van een lichaam dat werkt, pompt en vol is van emoties die er niet uitkunnen; emoties die onderontwikkeld zijn omdat alle nadruk op de buitenkant van het lijf ligt. Met de paintbox gebruik ik een techniek die in de modefotografie heel gebruikelijk is, maar dan om een beeld te maken dat iets totaal anders zegt dan een modefoto."

Afkomstig uit de mode en modefotografie kent Van Lamsweerde de wereld van perfecte lichamen en beeldmanipulatie heel goed. Met een moeder als modejournaliste zegt ze opgegroeid te zijn 'met de Vogue op tafel'. Ze volgde een opleiding aan de Amsterdamse modeacademie Vogue voor ze overstapte naar de afdeling fotografie van de Gerrit Rietveld Academie. Sindsdien werkt ze in opdracht voor bladen als Avenue en Esquire en maakt ze vrij werk, dat gepubliceerd werd in talloze catalogi en bladen als Credits, Focus en Nieuwe Revu. Voor de serie 'Vital Statistics', die ze in 1991 in opdracht van het Centrum voor Architectuur en Stedebouw van de gemeente Groningen realiseerde, ontving ze vorig jaar de PANL/Kodak Award. Tegelijk met Naarden heeft Van Lamsweerde een tentoonstelling in het Centraal Museum in Utrecht: portretten in de stijlkamers en enorme, geensceneerde foto's van vrouwen in de Stallen.

Bij 'Vital Statistics' maakte Van Lamsweerde voor het eerst van de Paintbox gebruik. Voor deze zesdelige serie werden in de studio gefotografeerde pin up-modellen gemonteerd in foto's van Groninger nieuwbouw en industrieterreinen. Aan de basis van dit idee lag een praktische overweging: Van Lamsweerde werkt veel liever in de studio dan buiten en wilde niet op locatie schieten (de foto's die ze maakt zijn altijd geensceneerd en bovendien wil ze alle elementen in de hand houden, wat buiten nu eenmaal niet kan) terwijl de opdrachtgever iets van Groningen op de foto's wilde. De oplossing was een combinatie van een foto op locatie en een geensceneerde opname, een methode waarvan de reclamewereld veel gebruik maakt.

Behalve een kennismaking met de mogelijkheden van de paintbox was dit het begin van een intensieve samenwerking met paintboxoperator Karin Spijker van het fotovaklaboratorium Souverein bv in Weesp, een bedrijf dat gespecialiseerd is in digitale beeldmanipulatie (dat wil zeggen dat beelden op de computer worden gemonteerd in plaats van met de hand). Voor 'Thank You, Thighmaster 1993' werkten Spijker en Van Lamsweerde vijf dagen lang van negen uur 's ochtends tot twaalf uur 's nachts. Normaal kost dat duizend gulden per uur, inclusief afdrukken en kleurenscans zelfs rond de tweeduizend. Voor dit project stelde Souverein de paintbox echter gratis ter beschikking en werkte Karin Spijker 's avonds door.

Spijker: "Een deel van het sponsorbedrag is ingevuld doordat ik in mijn vrije tijd heb gewerkt. Werken met Inez is een creatieve uitdaging, het geeft me de kans om te kijken hoe ver je kunt gaan met deze computer. In principe kan bijna alles op de paintbox, we staan vooraan in de markt op het gebied van beeldbewerking en dat is ontzettend leuk. Daar maken fotografen en kunstenaars als Gerald van der Kaap en Rob Scholte gebruik van, maar negentig procent van de klanten hier komt uit de reclamewereld. De meeste opdrachten gaan dan ook over het geel van een glas bier iets geler maken, sigarettepakjes opstrakken, een antenne op een auto monteren of een reflectie eraf."

Toen 3 jaar geleden de paintbox in Nederland werd geintroduceerd, was dit systeem hier nog vrij nieuw. Nu men er een beetje aan gewend is, worden de opdrachten al creatiever. De ervaring is echter dat het voornamelijk kunstenaars zijn die met de ideeen komen, omdat hun doel niet primair commercieel is. Souverein investeert veel in mensen met ideeen, met als idee daarachter dat dit positief werkt op de creativiteit, de ontwikkeling en de motivatie van de paintboxoperators die bij het bedrijf werken. Bovendien kan het andere opdrachtgevers op ideeen brengen.

Karin Spijker: "Het leuke van Inez is dat ze vaak paintboxt zoals het voor reclamedoeleinden helemaal niet kan. In de foto's van 'Thank You Thighmaster' zijn bij voorbeeld een aantal schaduwen verwerkt, die volkomen onnatuurlijk zijn en bij de pin ups handhaafde Inez de donkere outline, die duidelijk verraadt dat het beeld is ingemonteerd. Normaal moet dat juist worden weggewerkt, zodat je niet ziet dat de beelden op verschillende plaatsen gefotografeerd zijn."

De haast onbegrensde mogelijkheden van de paintbox zijn echter tegelijk de valkuil waar de gebruiker inloopt als hij niet heel goed weet wat hij wil. Een goed beeld ontstaat alleen wanneer zowel de klant als de operator weten wat ze als eindresultaat beogen. De techniek en de software vormen niet het probleem, die zijn vrij eenvoudig te leren. De moeilijkheid ligt in de regie van het beeld: het maken van de juiste keuzes op het juiste moment, zoals die tussen de 17 miljoen kleurnuances die de computer kan produceren en die het blote oog niet eens onderscheiden kan. Het goed voorbereiden van een beeld en de juiste input zijn een absolute voorwaarde om te kunnen slagen. Van Lamsweerde:

"Werken met de paintbox is zitten in een donker hok met een televisie, met trillende knieen en een super-concentratie. Het invoeren van een handeling kost telkens enige tijd. Daardoor heb je steeds weer een paar minuten om even na te denken. Op een gegeven moment overzie je het niet meer, er zijn zo ontzettend veel mogelijkheden. Ik ga tot op zekere hoogte in die paintbox mee, maar om te bereiken wat je wilt, moet je heel consequent zijn en vasthouden aan het idee dat je in je hoofd had. Aan ieder goed idee gaan 50 000 eerdere ideeen vooraf. Het voorbereidend werk voor deze serie heeft een half jaar lang geduurd in de vorm van nadenken, lezen, praten, voorbeelden opzoeken."

"Er zijn fotografen die zeggen: 'wat jij doet, is lekker makkelijk, dat is op de paintbox gedaan'. Of ze vragen me of ik niet bang ben dat ik als fotograaf zal verdwijnen. Dat ben ik juist niet. Ik zie die computer als een middel, zoals licht en makeup dat ook zijn. Het gaat toch altijd om wat je fotografeert. Een lach maken op een gezicht dat somber kijkt, is onmogelijk. Slecht materiaal kan nooit een goed eindresultaat opleveren; wanneer een foto niet goed is, lukt het nooit."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden