Paarse passie

Dr. J. Theeuwes is hoogleraar economie aan de Rijksuniversiteit Leiden.

Wim Kok is de vaderfiguur van het paarse kabinet. Cosimo gaf jonge kunstenaars en architecten belangrijke opdrachten, besteedde grote bedragen aan een bibliotheek voor Griekse en Latijnse handschriften en bracht in 1437 in Florence de Patriarch van Constantinopel en de Paus van Rome samen om te werken aan de eenheid van de kerk. Wim Kok bezuinigt op kunst maar bracht in 1994 in Den Haag PvdA, D66 en de VVD samen in één regering.

Ondanks zijn enorme status, rijkdom en macht streefde Cosimo er naar om zo onopvallend mogelijk door het leven te gaan. Hij verafschuwde uitwendig vertoon en wilde geen poeha. Na het debat over de regeringsverklaring vroeg een TV-journaliste aan Wim Kok of het klopte dat hij al het gepraat over het paarse elan maar niets vond. Kok beaamde dat volmondig; hij is van de generatie die is grootgebracht met de slogan: “doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg”.

Toch is dit raar. Een kabinet van geheel nieuwe samenstelling dat het einde van een tijdperk inluidt en ons over de grens van deze eeuw moet brengen, veroorzaakt opwinding onder journalisten. De gretigheid waarmee zij zoeken naar elan en het onbegrip waarmee ze worden tegemoet getreden doet de vraag rijzen naar het belang van elan en opwinding in de politiek.

Er zijn vermolmde stellen die de passie ver voorbij zijn en mensen met een interieur waar het licht is uitgegaan. Maar de meesten onder ons hebben op gezette tijden behoefte aan opwinding. De media geven ons voorverpakte opwinding en dat bevredigt velen. Er blijft daarnaast behoefte aan authentieke opwinding, bijvoorbeeld in de vorm van politieke bevlogenheid. We verlangen naar bloeiend charisma en duidelijke marsroutes. Maar de Florentijnen kregen het niet van Cosimo en wij krijgen het niet van Kok.

Of doet hij maar alsof? Voor het ontbreken van elan in dit paarse kabinet zijn er drie mogelijke verklaringen. Eén: er is helemaal geen elan; of twee, er is wel elan maar ze houden het stil, en tenslotte, drie, ze weten van zichzelf niet eens dat er elan is.

Kijkend naar de regeringsverklaring en de plannen gepresenteerd op Prinsjesdag lijkt de eerste mogelijkheid wel erg waarschijnlijk. Kok I lijkt erg op Lubbers I tot en met III. Dezelfde zakelijkheid, dezelfde compromissen. De Nederlandse economie worstelt met structurele problemen en dat dwingt blijkbaar elk kabinet van welke signatuur ook, tot dezelfde oplossingen, tot redden wat er te redden valt. Het gaat ook nu weer over bezuinigingen die niet echt lukken, zorg om werkgelegenheid die er niet echt komt, verlaging van belastingdruk aan de ene kant van onze portemonnee en verlagen van uitkeringen en ontkoppeling aan de andere kant. Prinsjesdag is nog steeds de dag van het financieringstekort.

Men verwacht dat er in de kabinetsperiode 230 000 banen bij komen, maar dat zijn er nog altijd 80 000 te weinig voor alle nieuwkomers. Het gaat alleen over ellende op korte termijn en weer niet over visies op lange termijn waarbij we zouden investeren in mensen, kennis, infrastructuur, nieuwe produkten en produktiemethoden. Het ontbreekt aan elan om Nederland op te stuwen in de vaart van de steeds scherper concurrerende volkeren. Dit is het kabinet met de nuchterheid van een tandarts, de bevlogenheid van een boekhouder en de bescheidenheid van een begrafenisondernemer.

Misschien hebben ze wel elan, maar vinden ze het beter om het niet hardop te zeggen? Want de burger heeft ook behoefte aan rust. De uitkeringsgerechtigde wil rust op het sociale zekerheidsfront, het modale gezin wil rust in het inkomensplaatje, de universiteiten willen rust in het hoger onderwijs en werkgevers en werknemers willen rust op het loononderhandelingsfront. Eigenlijk wil de burger alleen maar veel elan bij de anderen.

Daarom roert dit kabinet niet luid de trom, maar stookt stil een vuurtje. Want dit kabinet heeft ook plannen voor vernieuwing. Er komt bijvoorbeeld een strakkere budgettaire discipline waarbij men niet ieder keer als het Planbureau een meevaller of een tegenvaller afkondigt, gaat rondrennen als een kip zonder kop. Duidelijk valt in de Sociale Nota te lezen over een geheel andere benadering van uitkeringsgerechtigden, de fundamentele herijking van de sociale zekerheid, een verregaande flexibilisering van de arbeidsmarkt en over arbeidsverhoudingen die “volop in beweging” zijn. Misschien rekent dit kabinet er op dat alle kleine voornemens her en der verspreid in de plannen van Prinsjesdag achteraf optellen tot een echte Renaissance in de Nederlandse economie?

Het zou ook kunnen dat ze niet eens weten dat ze elan hebben. Dat er sprake is van onverhoeds elan. De grootste verandering van dit kabinet is het wegvallen van het CDA uit het bestuurlijk midden. De verwachting is dat de invloed van het sociale middenveld zal verminderen en als dit echt zwaar doorzet betekent dit het einde van het Nederlandse corporatisme. Het Nederlandse corporatisme is een sluitend geheel dat bestaat uit het sociale zekerheidsstelsel, de verregaand gereguleerde arbeidsmarkt, de intensieve tripartiete verstrengeling van overheid, werkgevers en werknemers en de verregaande vervlechting van publieke en private verantwoordelijkheden bij voorbeeld in de uitvoering van de sociale zekerheid en de volksgezondheid. In de plaats van corporatisme krijgen we haast ongemerkt veel privatisering en deregulering, meer markt en minder middenveld.

De eerste zalen van het Uffizi-museum in Florence bevatten alleen maar middeleeuwse religieuze kunst. De bezoeker doorloopt eeuwen met steeds dezelfde heiligen en verbaast zich over het gebrek aan andere inspiratiebronnen. Tot hij plots de eeuw van Cosimo indraait en de zaal van Botticelli binnenstapt en verrast wordt door de grote prachtige wereldse schilderijen met dansende vrouwen in de lente en een blote Venus die uit een schelp wordt geboren. Daarna wordt alles anders. Voor mij is dat de zaal van het paarse elan. Zo'n zaal zouden Kok en de zijnen kunnen volschilderen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden