'Pa, wat haal je toch een gekke mensen in huis'

"Ik heb altijd dingen gedaan waarin ik niet goed ben" . Zonder finesses van bankzaken verbond Bessel Kok met zijn communicatiebedrijf SWIFT wereldwijd 3000 banken. Als ondermaatse schaker leidde hij 300 grootmeesters naar onafhankelijkheid. Slechts de machtsstrijd van wereldkampioen Kasparow onderschatte de afgetreden voorzitter van de Grandmasters Association (GMA) schromelijk. "Het is nu weer tijd voor leuke zaken" .

Kok constateert bij de grote kampioenen een merkwaardige voorliefde voor de computer. Hij vormt een dankbaar hulpmiddel om afgebroken partijen te analyseren, maar dat is volgens de tot Belg genaturaliseerde Nederlander niet de hoofdreden. Zou niet de laatste wereldkampioen voor de computer-overheersing onsterfelijkheid afdwingen? "Een aantal mensen voorziet in de computer de grootste ontwikkeling van het schaken. IBM stopt een miljoen dollar in het schaakprogramma Deep Thought in de hoop de wereldkampioen te kunnen verslaan. Man against machine. Volstrekt onzinnig. Wat maakt het uit of een computer mensen kan verslaan. Dat is zoiets als een machine die feilloos tennisballen terugslaat. Ik begrijp die fascinatie wel, maar ze is op niets gebaseerd. Een computer zal nooit aan een toernooi deelnemen of om de wereldtitel spelen. De computer maakt niet zulke grote vorderingen. Ze levert vaak bedroevende resultaten af. Kasparow zegt: de computer weet niet dat hij slecht staat omdat hij niet met gevoel speelt. Maar hij hoopt stilletjes dat de computer het gaat maken. Dat zou toch prachtig zijn, de laatste wereldkampioen voordat de computer het overneemt" . Gari Kasparow. Een wereldkampioen die aan zijn status op het bord ook onbegrensde macht daarbuiten wil koppelen, zo heeft Kok ervaren. "Ik moet toegeven dat ik de behoefte aan macht van mensen als Kasparow en Karpow heb onderschat. Ik heb altijd gedacht dat die beperkt was tot het schaakspel. Waarschuwingen van Fisher, Hort en Spasski heb ik genegeerd. Met name Fisher heeft me voorspeld dat ik de slag zou verliezen" . Dat is niet echt gebeurd, aangezien Kok de grootmeesters naar een vorstelijke triomf op de autoritaire wereldschaakbond FIDE leidde. Zij het dat de beslissende veldslag tevens uitmondde in een breuk met Kasparow. Een schisma waarvan Kok de gevolgen nog niet kan overzien.

Bessel Kok schaakte al op zijn negende jaar, maar de finesses kreeg hij nimmer in de vingers. Geen probleem. "Een van de boeiende aspecten is, dat het spel door iedereen kan worden beoefend. Het is sociaal bindend. Een prachtige sport. Of spel, hoe je het ook wilt noemen. Het heeft duidelijk sportfacetten in zich, bijvoorbeeld het leveren van topprestaties. Het heeft emotionele en artistieke kanten. Het is strategisch en tevens een romantisch spel dat God zij dank nog geweldloos is" .

Als directeur van SWIFT, het wereldwijde computer communicatienetwerk tussen banken dat hij tot een groot succes maakte, was Kok in 1986 te Brussel voor het eerst de gastheer van de beste grootmeesters. "Dat toernooi was een doorbraak in de manier van kijken naar schaken en de wijze waarop de spelers werden behandeld. Voor het eerst vormden zij echt het middelpunt. Ik heb daarmee veel vertrouwen gewekt en ze vroegen of ik meer voor ze kon doen" . Eind 1986 bezocht Kok de schaakolympiade in Doebai, waar verkiezingen voor het FIDE-presidentschap werden gehouden. Het onthutste hem dat het belang van het schaken bij de officials ondergeschikt was aan het eigen politieke spel. Die mensen gebruikten de grootmeesters als speelbal. "Campomanes (de huidige, omstreden FIDE-president, red) sprak over de spelers als my boys. Als een soort slavendrijver die alles beslist. Hij ziet zich als iemand die geniale idioten in goede banen moet leiden. Ik had met hem niet eens zoveel moeite. Hij heeft een soort boerenslimheid en wat van dat Aziatische mystieke tintje. Ik heb vele jaren in Japan gewerkt, dus daar prik ik snel doorheen. Maar het is een feit dat Campomanes mijlenver boven de anderen functioneert. Hij regeert als een soort keizer, maar is zeker geen briljant onderhandelaar" .

In Doebai werd spontaan de Grandmasters Association (GMA) opgericht. Kok stelde zich garant voor de kosten en nam de organisatorische taken op zich. Kasparow, die destijds niet schroomde Campomanes voor crimineel uit te maken, werd president; Kok leidde als voorzitter de soms chaotische vergaderingen. Het was een ontwikkeling met pieken en dalen die vorig jaar leidde tot een doorbraak in de vorm van een akkoord tussen FIDE en GMA en het terugtreden van een woedende Kasparow. Kok is om diverse redenen teruggetreden; Kasparow heeft zich in de armen van zijn oude vijand Campomanes geworpen en de FIDE heeft inmiddels telefonisch geinformeerd of het grootmeestersbolwerk nog wel in alle glorie overeindstaat. Want de erkenning van de GMA kost de wereldschaakbond miljoenen dollars.

"Dat ik per 1 januari ben gestopt als GMA-voorzitter en ook bij SWIFT weg ben, is toeval. Mijn terugtreden uit het schaken heb ik in juni al aangekondigd; later heeft de Belgische regering mij benaderd om het privatiseringsproces van de Belgische PTT te leiden. Bovendien ben ik gevraagd te werken voor de European Academy for Film and Television. Maar het is een feit dat ik te veel tijd in schaken moest steken. Bovendien waren Karpow en Kasparow weg, zodat het bestuur nu een stuk beter kan werken. Met die twee erbij was er sprake van enorme spanningen. Bovendien was ik het allemaal een beetje beu, ik had het wel gezien" .

"De doorslag gaf vorig jaar de liefdesverklaring van Kasparow aan Campomanes. Na al die jaren dat we samen hebben gestreden voor onafhankelijkheid. Dat begreep ik niet zo goed. Maar eigenlijk ging in 1990 in Murcia al mis. We hadden na drie jaar onderhandelen als bestuur een fantastisch akkoord bereikt met de FIDE, dat een groot deel van haar macht uit handen moest geven. Dat vonden we zo belangrijk, dat de leden erover moesten beslissen. Kasparow zou de uitkomst van een democratische stemming accepteren. Toen ik in Murcia aankwam, gonsde het van de geruchten. Kasparow was enorm aan het campagne voeren tegen het akkoord. Hij had zelfs Samuel Pisar meegenomen, de beroemde Franse advocaat van Maxwell. Maar schakers zijn niet gek, die hadden door dat er iets niet klopte in zijn toespraak. Toen zij instemden met het akkoord is Kasparow opgestapt" .

"Dat betekende in zekere zin het einde van de World Cup (een door GMA in het leven geroepen toernooi-cyclus, red), alhoewel dat al een pijnlijke zaak was. Het waren moeilijk te plaatsen, lange, traditionele toernooien die sponsors veel geld kostten en weinig naamsbekendheid opleverden. De eerste reeks werd een succes omdat Karpow, Kasparow, Timman en ik als een bolwerk van onafhankelijkheid opereerden. Toen Kasparow als wereldkampioen zei niet meer mee te doen mits hij extra zou worden gehonoreerd, was het afgelopen" .

"Mijn angst is, dat de FIDE het akkoord met de GMA zal betwisten. Het wordt dus tijd dat er initiatieven worden genomen. In juni '92 heb ik een primeur met een toernooi met knock-out-systeem. Dat wil ik als een soort afscheid introduceren. 32 Spelers beginnen gepaard aan twee partijen. Bij gelijke stand volgt een tie-break, waarna zestien spelers naar huis kunnen. Het idee heeft al kreten van afschuw veroorzaakt in de schaakwereld, maar het publiek wil meer spektakel" .

"Nee, ik stap niet helemaal buiten het schaken. Ik ga weer leuke dingen doen, zoals ik dat in 1986 ook dacht te doen. Het wordt weer een hobby. Ik wil graag betrokken blijven bij de ontwikkeling van Timman in de WK-cyclus. Ik ben door de burgemeester van Cannes gevraagd om daar een groot toernooi te organiseren. Schaken is een rijke wereld met mensen die een hoogst originele benaderingswijze hebben ten opzichte van dagelijkse zaken. Ze zijn enorm onafhankelijk en komen met de meest onverwachte opinies en analyses. Maar dat kan tegelijkertijd leiden tot enorme emoties en botsingen. Je zit als schaker nu eenmaal tegenover elkaar; je kan niet om elkaar heen, ondanks de onzinverhalen over yoghurt-incidenten en dergelijke. Het is een boeiende wereld, waar binnen ik veel vrienden heb gemaakt. Mijn huis zit soms vol schakers. Zelfs Bobby Fisher (bij zijn leven legendarisch oud-wereldkampioen, red) is vier dagen bij me in huis geweest om over schaken te praten. Mijn zoontje van elf zegt wel eens: pa, wat haal je toch een gekke mensen in huis" .

"In Kasparow heb ik me vergist. Een briljant schaker, een moeilijk mens. Vergaren van macht is slechts zijn doel. Hij heeft mij meer gezien als middel dan als partner. Ik heb nooit geweten waar ik in stapte omdat het zo onvoorspelbaar was. Het bedrijfsleven is objectief. Winst of verlies, het resultaat telt. Het doel binnen het schaken was ideeel. De vertrouwensrelatie was belangrijk. Binnen het schaken zijn weinig mensen neutraal. Ik was voor niemand een bedreiging, daarom werd ik geaccepteerd. Wat ik deed, was belangeloos. Kasparow en Campomanes leven van het schaken. Daarom verwijt ik ze, dat ze er niet voorzichtiger mee omspringen" .

"In een wereld waarin men niet gewend is samen te werken, was ik de figuur die daarin heeft geholpen. Zoals ik eigenlijk altijd dingen heb gedaan waarin ik niet goed ben. Ik heb 3000 banken bijeen gebracht terwijl ik van bankzaken niets weet; ik heb 300 grootmeesters verenigd terwijl mijn schaakpeil zeer laag is; ik ga de Belgische PTT reorganiseren terwijl ik amper een telefoon kan bedienen en wat weet ik van film?" .

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden