p.s. De schaduw van communistisch Polen

Kort voor zijn dood werd de Poolse oud-minister van binnenlandse zaken nog veroordeeld voor zijn grimmige rol in de nadagen van het communistische Polen. Zelf zag hij zich als een held.

Gehaat en geprezen, weinig persoonlijkheden uit het communistische Polen waren zo omstreden als Czeslaw Kiszczak. Als baas van de veiligheidsdiensten onderdrukte hij de democratische oppositie met harde hand. Maar hij durfde het ook aan om met diezelfde oppositie te gaan praten. Dat resulteerde uiteindelijk in een vreedzame ontmanteling van de communistische dictatuur.

Over zijn rol als veiligheidschef wilde hij niet veel kwijt toen Trouw hem in 1999 opzocht in zijn sombere villa in hartje Warschau. "Wij hebben niemand gedood of gemarteld", verklaarde hij zonder een spier te vertrekken. Die bewering is alleen vol te houden als hij met 'wij' niet zijn ondergeschikten bedoelde. Generaal Kiszczak coördineerde de staat van beleg, een gewelddadige coup gepleegd op 13 december 1981 door de communistische legertop.

Volgens het Instituut voor nationale herinnering (IPN) vielen daarbij ruim vijftig doden. Het aantal mensen dat in de jaren tachtig stierf in nooit opgehelderde omstandigheden was nog hoger. Bijna 10.000 leden van de oppositie werden in 1981 gevangengezet. Daarbij ging het er niet altijd zachtzinnig aan toe.

Over zijn rol in de vreedzame overgang van communisme naar democratie was de gepensioneerde generaal daarentegen zeer spraakzaam. "Ik ben de auteur van de Poolse omwenteling die leidde tot de val van de Berlijnse Muur." In werkelijkheid heeft de Poolse transitie vele vaders en moeders. Maar het is een feit dat Kiszczak daar een van was. De hoofdrol aan communistische zijde was echter weggelegd voor Kiszczaks baas, generaal Wojciech Jaruzelski, die vorig jaar overleed. Kiszczak was de rechterhand van Jaruzelski, of misschien is het juister te spreken van een linkerhand die het vuile werk opknapte.

Al in 1945 - drie jaar voordat de communisten alle macht naar zich toe trokken - werd de twintigjarige Kiszczak lid van de partij. Na het afronden van de partijschool, belandde hij in het leger en vervolgens in de militaire veiligheidsdienst die verantwoordelijk was voor ideologische zuiveringen. In 1972 werd hij zelf chef van de militaire veiligheidsdienst.

Zijn verdere loopbaan dankte hij vooral aan zijn hondse trouw aan generaal Jaruzelski. "Jaruzelski tutoyeerde mij, maar ik sprak hem altijd aan met 'meneer de generaal'", vertelde Kiszczak in 2009 aan een Poolse krant. De ster van Jaruzelski steeg snel en in zijn kielzog die van Kiszczak.

In 1980 stond het regime onder enorme druk. In augustus van dat jaar bereikte de oppositie dankzij massastakingen de legalisering van een onafhankelijke vakbond, Solidarnosc. Moskou keek steeds bozer en bezorgder naar de Poolse kameraden, die op hun beurt naar het leger onder leiding van generaal Jaruzelski keken, als laatste redmiddel om communistische orde op zaken te stellen.

In maart 1981 werd Kiszczak minister van binnenlandse zaken en daarmee baas van de SB, de Poolse variant van Stasi en KGB. In nauwe samenwerking met Jaruzelski bereidde hij de staat van beleg voor en voerde deze uit. Jaruzelski hield altijd vol dat het neerslaan van de oppositie een keus voor het minste kwaad was: als het Poolse leger het niet had gedaan, was het Rode Leger binnengevallen, net als in Hongarije in 1956 en in Tsjechoslowakije in 1968.

Ook Kiszczak heeft zich altijd beroepen op deze redenering, maar in zijn mond klonk het een stuk ongeloofwaardiger. Als baas van de veiligheidsdiensten knapte hij het vuile werk op en was hij het meest geminachte gezicht van de linkse junta.

De geschiedenis gaf hem een herkansing. Daarover praatte hij graag. "Het was voor Jaruzelski te riskant om zelf met de oppositie te praten. Indien de onderhandelingen waren mislukt, was niet hij, maar ik doodgeschoten", vertelde hij Trouw in 1999. "Veel mensen binnen de partij zagen mij als politieke zelfmoordenaar."

Op 26 augustus 1988 deed Kiszczak op televisie de oppositie een voorstel tot onderhandelen en gebruikt daarbij de term 'ronde tafel'. Het partijbeton probeerde vergeefs het initiatief van het duo Jaruzelski-Kiszczak te torpederen. De generaals kregen hun zin.

Op 6 februari 1989 begonnen de onderhandelingen met de oppositie in het Warschause gouver-neurspaleis, nota bene de plek waar in 1955 het Warschaupact was opgericht. Er rolde een compromis uit: Solidarnosc werd opnieuw gelegaliseerd in ruil voor half-vrije verkiezingen, waarbij 65 procent van de zetels gereserveerd was voor de communisten. Jaruzelski moest president worden.

De uitslag was desastreus voor de communisten, met als resultaat dat Polen als eerste Oostblokland een niet-communistische regering kreeg. De communisten wisten nog wel te bedingen dat Kiszczak opnieuw minister van binnenlandse zaken werd. In die functie schreef hij een laatste omstreden hoofdstuk in zijn biografie. Toen hij in juni 1990 het ministerie verliet, bleken de archieven van de geheime diensten te zijn uitgedund. Duizenden dossiers waren verdwenen.

De laatste jaren van zijn leven sleet de generaal als verdachte in een lange reeks processen. In juni veroordeelde een rechtbank in hoger beroep Kiszczak wegens het lidmaatschap van een illegale, gewapende organisatie. Daarmee werden de militairen bedoeld die de staat van beleg uitvoerden. Een controversieel slotakkoord van een controversieel leven.

Czeslaw Kiszczak werd geboren op 19 oktober 1925 in het Poolse dorp Roczyny. Hij stierf op 6 november 2015 in Warschau.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden