Eens zeeman, altijd zeeman

Als je door hebt dat kannibalen echte fijnproevers zijn, word je een goede premier

’Niet de grootste staatsman, maar...’

Als premier groeide De Quay in zijn functie; geen groot staatsman die toch een kabinet bijeen hield.

Piet de Jong is met 92 jaar de oudste oud-premier en nog altijd zeer actief. De afgelopen twee weken was hij drie keer op het Binnenhof om aan de presentatie van nieuwe boeken over het politieke leven wat meer gewicht te geven. Hij loopt niet meer zo kwiek, maar de tijd heeft op zijn geestkracht noch op zijn geestigheid vat gekregen. Hij vertelde maandag bij de lancering van de biografie over het kabinet-De Quay dat hij van Jan de Quay veel heeft geleerd, onder meer hoe je mollen vangt.

De Jong, in dat kabinet staatssecretaris van marine, had de premier een keer thuis in Brabant bezocht en hem in de tuin aangetroffen met een boek op schoot en een spade naast zich in de grond gestoken. Tussen het lezen door, legde De Quay uit, sloeg hij af en toe een mol dood. De Jong zei dat hij veel profijt van dat kunstje heeft gehad, toen hij zelf premier was en de tuin van het Catshuis, de ambtswoning van de minister-president, door mollen werd bezocht. Hij nam er vier tot vijf in een weekeinde te grazen en op een keer zelfs tien, waaronder een witte, een albino. „Ik gaf ze aan de tuinman, die er een beetje sip bij keek, want hij ving er meestal maar één. Maar hij verkocht de velletjes en kreeg voor de albino de dubbele prijs.” De Jong: „Nu zou ik er een taakstraf van honderd uur voor krijgen. Ik hoop maar dat het verjaard is.”

Eens zeeman, altijd zeeman

Nog altijd zet de staatsman-in-ruste, als hij moet spreken, eigenhandig de microfoon op juiste hoogte. Dat deed hij ook al toen hij, kort na aantreden in 1959, het woord in de Kamer moest voeren na Luns, de boomlange minister van buitenlandse zaken. Terwijl hij de microfoon liet zakken, zei hij met zijn zachte, licht nasale stem: „Staat u mij toe, meneer de voorzitter, dat ik de periscoop op manshoogte afstel.”

De Jong is méér oud-onderzeebootcommandant dan oud-premier. Twee weken terug, bij de presentatie van het Parlementaire jaarboek, ook al uit de koker van het productieve Centrum voor parlementaire geschiedenis in Nijmegen, wond hij zich tegenover een verslaggever van deze krant erg op over de berichtgeving in de media over de gevolgen van een zware storm in de Zwarte Zee. Als zeeman stak het hem dat het accent volledig lag op de dood van duizenden vogels, terwijl er niet of nauwelijks werd gerept over de verdronken en vermiste zeelieden. „De wereld op z’n kop”, aldus De Jong, vermaard om zijn relativering als het de politiek betreft.

Als je door hebt dat kannibalen echte fijnproevers zijn, word je een goede premier

Over het premierschap van De Quay, waarover in Den Haag altijd wat laatdunkend is gedaan, oordeelde hij positief. „Ik heb op mijn reizen over de wereld onder gele, witte, bruine en zwarte mensen verkeerd en zelfs onder kannibalen, de echte fijnproevers, dus ik heb geen last van vooroordelen. Ik heb meer jaren van alles geobserveerd en naar mijn oordeel heeft De Quay aan zijn kabinet kalm en rustig uitstekend leiding gegeven.”

’Niet de grootste staatsman, maar...’

De historicus Jan Willem Brouwer, een van de auteurs van de biografie, vertelde dat hij met zijn collega Johan van Merriënboer, zeven criteria heeft opgesteld op basis waarvan een premier kan worden beoordeeld. De Quay komt er volgens de Nijmeegse manier niet zo slecht af, al moet het understatement van Brouwer goed worden verstaan: „Hij is niet de grootste staatsman die Nederland ooit heeft gekend, maar hij groeide in zijn functie.”

Naar het oordeel van De Jong was het sterkste punt van De Quay, die huizenhoog tegen het ambt op zag, dat hij van zijn kabinet een eenheid wist te smeden. Dat was een prestatie, omdat de ploeg met figuren als Luns, Zijlstra, Cals en Veldkamp uit grote politieke ego’s bestond, „zodanig dat sommigen zich als voort-durend ego manifesteerden.” Het geheim van premier De Quay was volgens De Jong dat hij wekelijks in hotel Des Indes met de club dineerde.

Minister van defensie Eimert van Middelkoop roemde de wijze waarop De Quay, dankzij een scherp oog voor de internationale verhoudingen, de Nieuw-Guineakwestie zonder bloedvergieten en met behoud van zijn tot op het bot verdeelde kabinet oploste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden