Overspelige zoekt vooral een ander zelf

Beeld thinkstock

Waarom plegen mannen én vrouwen overspel? De invloedrijke Amerikaanse relatietherapeute Esther Perel wil dat weten. Wat maakt een affaire zo onweerstaanbaar?

Een man heeft alles voor elkaar: goeie baan, leuke kinderen, fijn huis, de hypotheek al voor een flink stuk afgelost. Zijn vrouw is een toegewijde partner en zeer betrokken bij de kinderen. Sprankelend is hun huwelijk niet, maar wat wil je, ze zijn al twintig jaar bij elkaar. You can't have it all.

Toch koopt hij op een dag een slim fit T-shirt en een leren jack. Ook frequenteert hij de sportschool en lacht hij vaker dan vroeger. Oorzaak van zijn vrolijkheid: een buitenechtelijke verliefdheid. Als die niet wegebt, doet de man toch wat hij nooit voor mogelijk heeft gehouden en trouwens ook niet goedkeurt omdat hij hecht aan trouw en eerlijkheid: hij begint een affaire.

Waarom?

Waarom zet deze man - die hier voor het verhaal verzonnen is maar in allerlei variaties, ook vrouwelijke, voorkomt in het wild - waarom zet hij met zo'n affaire alles op het spel, zijn vrouw, zijn huwelijk, zijn kinderen, zijn huis, zijn geld?

"Voor een glimp van wát?"

Onstuimigheid
De vraag komt van Esther Perel, vermaard relatietherapeute te New York. Zij werd bekend met 'Mating in captivity. Unlocking erotic intelligence' dat in het Nederlands verscheen als 'Erotische intelligentie'. Het boek is een onderzoek naar de begeerte binnen een langdurige relatie, naar de 'vitale onstuimigheid' die alle mensen in zich dragen en zo dikwijls weer verliezen. Nu werkt Perel aan een boek over ontrouw dat 'The State of Affairs. Cheating in the Age of Transparency' moet heten. Een logisch vervolg vindt ze zelf: "Nu ben ik aan het kijken wat er gebeurt als mensen buiten hun vaste verhouding begeren."

Eerst maar eens een 'daderprofiel': "De grootste groep bestaat uit mensen die jarenlang trouw geweest zijn, tien, twintig jaar. De meesten zijn géén recidivisten. Ze zijn en blijven monogaam in hun waarden, maar op een dag gaan ze een lijn over en worden ze ontrouw in hun gedrag."

Niet alleen vanwege de seks, zegt Perel, die wekelijks zo'n twintig stellen in therapie heeft; de overspelige verlangens zijn vaak veelomvattender: "Mensen zijn ontrouw omdat ze een seksualiteit willen waarin ze hun innerlijk leven kunnen uitdrukken, omdat ze gelukkig willen zijn, omdat ze zich jong, begerig, begeerd en levendig willen voelen."

Binnen hun huwelijk zijn mensen vaak vastgepind in functies en rollen: als kostwinner, moeder, vader en goede, verantwoordelijke burgers. Terwijl een nieuwe minnaar kan uitnodigen tot innerlijke verandering of tot hernieuwd contact met wie ze vroeger waren. "Een affaire is voor velen een plek om wild of autonoom te zijn."

Het is dat wilde, vitale, autonome deel van zichzelf waarnaar overspeligen vooral verlangen, aldus Perel. "Dikwijls zoeken ze in een affaire niet een ander, maar een ander zelf. Ze willen hun partner niet verlaten, maar ze willen wel verlaten wie ze zelf geworden zijn."

Die drang past in de moderne, individualistische maatschappij, waarin zelfontplooiing de belangrijkste opdracht lijkt. Mensen scheiden niet langer omdat ze ongelukkig zijn, zegt Perel, 'maar omdat ze gelukkiger willen worden'. Ze beginnen ook lang niet altijd een verhouding omdat hun huwelijk slecht is. "Dat is te makkelijk gedacht. Natuurlijk, er zijn exit- affaires, er zijn mensen die overspel gebruiken om te kunnen vertrekken. Maar gelukkig getrouwde mensen bedriegen elkaar ook. Ze komen bij mij en zeggen: Ik hou van mijn man, ik hou van mijn vrouw, ik heb een affaire."

Queeste naar geluk
Het moderne bedrog intrigeert Perel, ze gebruikt het "als een venster op de liefde en op de queeste naar geluk in deze tijd". Door dat venster ziet ze méér ontrouw dan vroeger. Dat komt vooral doordat ook vrouwen zich tegenwoordig een affaire kunnen veroorloven, nu ze vaak niet meer economisch afhankelijk zijn van hun man. Terwijl er nog altijd negen landen zijn waarin ze kunnen worden gestenigd wegens overspel, lijken vrouwen zich er ook minder voor te schamen.

Een ander aspect van hedendaags overspel: het heeft veel meer impact dan vroeger. "Toen ging je naar een ander omdat je niet mocht scheiden; monogamie betekende één persoon voor het leven. Overspel was altijd verboden, maar het werd vroeger wel meer geaccepteerd, voor mannen althans." Als een man maar met één vrouw mag, omdat kerk en maatschappij dat zo dicteren, hoe gek is het dan dat hij ook eens voor een ander bezwijkt? En als hij dat nou een beetje discreet doet...

Maar moderne echtgenoten zijn niet elkaars eerste en enige geliefden; monogamie betekent tegenwoordig één partner tegelijkertijd. De exclusiviteit van de liefde is geen van bovenaf opgelegde plicht, maar een afspraak tussen twee mensen: jij kiest mij, ik kies jou, jij bent voor mij de enige. "Ontrouw in de moderne context is een inbreuk op het romantische ideaal. Het verraad heeft een veel diepere betekenis, het is een crisis."

Sociale media, mobiele telefoons en internet verhevigen die: "We vinden de bewijzen van ontrouw niet meer in de kast nadat iemand gestorven is, maar gewoon op een dag in de telefoon. En dan vinden we niet één brief, maar vijfduizend sms'jes. Dus het traumatisch effect is veel, veel sterker."

Grote invloed
Natuurlijk voelt de bedrogen partner de pijn het meest. Degene die ontrouw is, ervaart groei en hartstocht, de ander voelt zich verraden en gekwetst, soms aangetast in zijn waardigheid. Waarbij Perel wel wil aanmerken dat er binnen een vaste relatie meer vormen van verraad kunnen zijn: jarenlang alle seks weigeren, elkaar respectloos of onverschillig behandelen. "Het slachtoffer van het overspel is niet altijd het slachtoffer van het huwelijk."

Ook op de omgeving kan een geopenbaarde affaire grote invloed hebben. "Als ik aan een zaal van zeshonderd mensen vraag: 'Heb jij ontrouw meegemaakt?' dan steekt haast niemand z'n vinger op. Maar vraag ik: Ben je ontrouw tegengekomen in je vriendenkring, je familie of onder collega's? Dan gaan bijna alle vingers omhoog."

Overspel raakt eerst twee, drie, vier mensen, dan een groep, een hele maatschappij. "Wat doe je als je ontdekt dat je moeder al vijf jaar een geliefde heeft?" vraagt Perel zich af. "Of dat je een broer ergens anders hebt? Hoe is het als je vader ineens aankomt met een meisje van jouw leeftijd? Als je vriendin vertelt dat ze een geliefde heeft? Als je de man van die vriendin in een café ziet met een andere vrouw? Ik heb geen antwoord, ik ken de waarheid niet, ik probeer het alleen te begrijpen."

Wie is Esther Perel?
Vanuit New York verspreidt Esther Perel (1958) - die psychologie, psychodrama en Franse literatuur studeerde - haar ideeën over liefde en relaties over de wereld. Haar boek 'Erotische intelligentie' werd in 25 talen vertaald. Populair is ook haar TED Talk 'The secret to desire in a long-term relationship': het filmpje werd ruim 4,7 miljoen keer bekeken. Nederlandse seksuologen en relatietherapeuten hebben Perel ook ontdekt: enkele maanden geleden was ze hier voor het eerst, op vrijdag 27 juni spreekt ze opnieuw tijdens een studiedag van de Nederlandse Vereniging voor Relatie- en Gezinstherapie in Beilen. Perel beheerst negen talen, waaronder Nederlands; ze heeft Belgische roots.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden