Overspel en kleptomanie: het leek Bernhard wel

Annie M.G. Schmidt schreef haar eerste toneelstuk voor koningin Juliana. Het was, buiten Soestdijk, nooit te zien. Tot Mette Bouhuijs het opnam in een nieuw stuk.

Kunnen jullie niet eens iets over Juliana maken?', vroeg Jacques Senf. In 1998/'99 hadden Ton Vorstenbosch en ik 'Wilhelmina, je maintiendrai' gemaakt, en dat was een krankzinnig succes. Het kreeg de Toneel Publieksprijs. Dus dat producent Jacques Senf later die vraag stelde, was niet zo gek en op zichzelf een heel goed idee: Juliana is in feite een veel leuker personage. Grillig en onvoorspelbaar."

Toch had Mette Bouhuijs bedenkingen: "In die tijd kreeg je al die series over de Oranjes op televisie: 'De Troon', 'Juliana, prinses van Oranje', 'Beatrix: Oranje onder vuur', 'Bernhard, Schavuit van Oranje'. Dan denk je: moet dat wel? Raken de mensen niet overvoerd?"

De suggestie prikkelde intussen wel Bouhuijs' geheugen: "Opeens herinnerde ik me een gesprek met Annie M.G. Schmidt waarin ze een heel gek verhaal vertelde over een toneelstukje dat zij ooit voor koningin Juliana had geschreven. In opdracht. Juliana had een toneelclubje met een stel vriendinnen. Met kerst verzorgden zij altijd een voorstelling op Soestdijk. Annie was bekend aan het worden en heel erg modern. Dat zal Juliana hebben aangetrokken. En Annie was ambitieus en wilde graag toneelschrijven."

Steenkoud

"Ze vertelde hoe ze, toen het af was, het stuk persoonlijk ging brengen, met de bus naar Baarn, en hoe ze toen ploegend door de sneeuw steenkoud en met half bevroren tenen op Soestdijk kwam. En hoe ze het daar aan de achterdeur had moeten afgeven. Geen kopje thee, niks."

"Met kerst zelf was Annie grieperig en had toen gevraagd of ze met een auto afgehaald kon worden. Dat vond men niet nodig. Ze heeft het stuk zelf nooit gezien. En ze heeft er, begreep ik, nooit een cent voor gekregen."

"Toen ik me dat herinnerde, ben ik op zoek gegaan. En heb het gevonden. Kijk, de tekst is nota bene afgedrukt in een speciale uitgave van het toneelvakblad Toneel Theatraal: 'Vrouwen om Dr. Deninga'. Het blijkt geschreven te zijn in 1958, een jaar na de Greet Hofmans-affaire. Hofmans was net van het hof verjaagd. Huwelijk en troon wankelden."

"Annie heeft de eenakter een beetje in de traditie van de Franse boulevardkomedie geschreven. Toen ik het las viel ik van mijn stoel. Het ging over een man die nooit thuis was, een minnares had en kleptomaan zou zijn. Het was vast geen gemene opzet - Annie was absoluut niet gemeen - maar toch: de associatie met Bernhard lag erg voor de hand. En die insinuatie van kleptomanie wordt wat minder vreemd als je weet, dat hij destijds op rooftocht is geweest in Duitsland en er ladingen oorlogsbuit liet wegslepen: talloze sportauto's, juwelen, effecten en negen vliegtuigen, négen!"

"De kwestie in de eenakter, een overspelige echtgenoot en het dilemma of je dat geheim moet houden, geldt voor veel vrouwen, maar is natuurlijk verbijzonderd omdat het een koningin betreft. De Nederlandse pers bleef zeer discreet, maar Annie las bij Het Parool zeker de buitenlandse kranten. Onherroepelijk vraag je je dan af hoe er toen, kerstmis 1958, op het paleis op is gereageerd."

"Toen heb ik de structuur bedacht van een stuk in een stuk. Van hoe Juliana en de dames om haar heen repeteren aan die opvoering, waarbij als vanzelf de situatie van dat moment passeert. Met Ton Vorstenbosch heb ik anderhalf jaar aan de opzet gewerkt. Daarna heeft Janine Brogt met Ton de dialogen geschreven. De eenakter spelen we overigens vrijwel integraal. Stuk en taal - zo geestig, zo echt Annie M.G. - hebben we volledig intact gelaten."

Drie keer

"Bernhard komt er in deze tragikomedie 'Annie M.G. op Soestdijk' niet best af. Op de eerste try-out merkten we hoeveel mensen nog steeds niet weten hoe erg het was. Opvallend is ook: al die kerststukjes werden maar één keer opgevoerd, maar 'Dr. Deninga' is drie keer gespeeld, óók in het jaar van de Lockheed-affaire. Jolande Withuis, die een biografie over Juliana schrijft, heeft dat ontdekt. Dat kan niet toevallig zijn. In een inleiding bij de tekstuitgave vergelijkt journalist Max Arian het met de toneelspelersscène uit de 'Hamlet'. Bedoeld als waarschuwingsschot."

"Zelf ben ik een echte republikein, maar Juliana vind ik een interessant karakter. Heel erg gelaagd. Koppig, verschrikkelijke driftig, grillig. Kon zomaar middenin de nacht besluiten halma te spelen en dan moest iedereen opdraven. Maar ook met hang naar gewoon gezellig. Een eenzame, tragische vrouw."

"Ik wilde per se Ria Eimers voor die rol. Die kan dat. En dan niet als imitatie. Het is geen Koefnoen. Het mooiste vind ik, als het een droeve komedie is."

'Annie M.G. op Soestdijk' t/m 2-3-2015. Première 4 november (Utrecht). Inl. www.senf.nl of www.hettoneelspeelt.nl

Mette Bouhuijs

Mette Bouhuijs heeft heel diverse theater- en televisieregies op haar naam. In 1977 begon zij bij de Scholengroep van Toneelgroep Centrum en ontving de Albert van Dalsumprijs voor haar producties. Zij bracht nieuw Nederlands repertoire (Guus Vleugel, Paul Haenen), eenakters van Harold Pinter, die zij ook verfilmde. Legendarisch werd 'Wilhelmina, je maintiendrai'. Bij de VPRO regisseerde zij de serie 'Loenatik', waarvoor zij tweemaal de Cinekid Award kreeg.

In 'Annie M.G. op Soestdijk' spelen onder haar regie onder meer Ria Eimers en Annet Malherbe.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden