Overlijden rechter Scalia leidt tot ongekend politiek gevecht

ANALYSE | Obama kan balans in Hooggerechtshof naar links laten doorslaan, Republikeinen beloven verzet

De plotselinge dood van een lid van het Hooggerechtshof heeft in de VS een politieke storm doen opsteken. Het Hof, anders juist zo'n stabiele factor in de staatsinrichting van de VS, is inzet geworden van de komende presidentsverkiezingen. Het gevolg kan zijn dat het land een klein jaar opgescheept zit met een Hof met maar acht leden, waarin de stemmen over belangrijke onderwerpen staken.

Het aanwijzen van de opvolger van de zaterdag in zijn slaap aan een hartaanval overleden Antonin Scalia (79) is een bevoegdheid van president Obama. Daarna mag de Senaat die benoeming bevestigen of verwerpen. Maar de leider van de Republikeinse meerderheid in de Senaat, Mitch McConnell, heeft al bij voorbaat gezegd dat hij geen enkele voordracht zal accepteren. Hij vindt dat niet gepast in een verkiezingsjaar, en wil dat 'het Amerikaanse volk een stem krijgt in de keuze van het nieuwe lid van het Hooggerechtshof'.

Al even vlot maakte Obama daarop bekend dat hij absoluut iemand gaat voordragen. De Democraten die hem op willen volgen, Clinton en Sanders, sloten zich daar bij aan. "De Republikeinen in de Senaat en hun kandidaten op campagne die er toe oproepen de zetel vacant te laten, onteren onze Grondwet", zei Clinton.

De motivatie van de Republikeinen is duidelijk. Het voordragen van leden van het Hooggerechtshof is het krachtigste middel dat een president heeft om zijn ideeën aan het land op te leggen - het kan jaren of zelfs decennia nawerken nadat hij of zij uit het Witte Huis verdwenen is. Barack Obama heeft twee rechters mogen voordragen, maar die waren opvolgers van progressieve rechters. Met de dood van Scalia is de krappe conservatieve meerderheid in het Hof verdwenen en kan Obama de balans naar links laten doorslaan - als de Republikeinen hem dat toestaan.

Een president een klein jaar afhouden van zijn benoemingsrecht is een ongekend affront. Maar dat deze benoeming zo in politiek vaarwater raakt, was te verwachten gezien het politieke klimaat in de VS. Tussen Democraten en Republikeinen is tijdens Obama's presidentschap de polarisatie hoog opgelopen. Dezelfde McConnell die nu de opvolging van Scalia ophoudt, is de architect van het blokkadebeleid van de afgelopen jaren, waarbij zowat elk voorstel van Obama werd afgewezen, zelfs al hadden de Republikeinen ooit iets soortgelijks voorgesteld.

Het snelle besluit van de Republikeinen kan ook in hun nadeel verkeren. De verkiezingscampagne draait opeens niet meer om mooie, maar vage plannen voor meer banen en hoger inkomen, of het verslaan van IS, maar om een concrete vraag: welke van de twee partijen mag meteen een rechter benoemen en de politieke voorkeur van het Hof bepalen? Al even concreet zal het voor de kiezer zijn dat het daarbij niet alleen uitmaakt wie de president wordt, maar ook of hij of zij een meerderheid heeft in de Senaat.

Volgens Obama's campagneleider in 2008, David Plouffe, zorgt McConnell door Obama zo te schofferen mogelijk voor een massale opkomst van diens aanhangers. "Een Democratisch Witte Huis 16 jaar achter elkaar, en een Democratische Senaat in 2017", twitterde hij.

undefined

Negen oppermachtige rechters

Ze zijn voor het leven benoemd en hebben het laatste woord: de negen leden van het Amerikaanse Hooggerechtshof zijn de hoogste instantie in alle juridische geschillen in de Verenigde Staten.

Van de duizenden beroepen die er binnenkomen, zoeken de rechters er jaarlijks enkele honderden uit. Daaronder zijn zaken waarover lagere gerechtshoven verschillende uitspraken hebben gedaan, en verder kwesties die de rechters gewoon belangrijk of interessant lijken.

Over elke zaak wordt bij meerderheid beslist. Als de stemmen staken (bij een vacature, of doordat een rechter vanwege persoonlijke betrokkenheid niet meedoet) blijft het oordeel van de lagere rechtbank in stand. Maar dat oordeel krijgt dan geen precedentwerking meer.

undefined

Zes spannende zaken

Al voor het overlijden van Scalia werd het lopende semester van het Hooggerechtshof als enorm spannend beschouwd voor de regering-Obama, en gegarandeerd brandstof voor hoogoplopende discussies in dit verkiezingsjaar. Want minstens zes zaken gaan precies over onderwerpen waar Democraten en Republikeinen elkaar al generaties over in de haren zitten:

Abortus: mogen staten abortus (legaal in de VS sinds een besluit van het Hooggerechtshof in 1973) terugdringen door aan abortusklinieken zulke strenge eisen te stellen dat ze dicht moeten?

Geloof: mag de regering een religieuze organisatie dwingen om eraan mee te werken dat hun werknemers voorbehoeds-middelen kunnen krijgen via een zorgverzekeraar?

Vakbonden: mogen werknemers die geen lid zijn van een vakbond, gedwongen worden een bijdrage te betalen voor het onderhandelingswerk van de bond?

Positieve discriminatie: is het tijd om afscheid te nemen van het voortrekken van niet-blanken bij toelating tot universiteiten?

Immigratie: ging president Obama zijn boekje te buiten toen hij besloot om enkele miljoenen buitenlanders zonder papieren te beloven dat ze voorlopig niet zouden worden uitgezet?

Klimaatverandering: heeft het federale milieuagenschap EPA op de goede manier regels gesteld voor de CO2-uitstoot van elektriciteitscentrales?

undefined

Antonin Scalia (1936-2015) was niet blij met modern Amerika

Antonin Scalia werd geboren in Trenton, New Jersey. Hij studeerde rechten aan gerenommeerde universiteiten, Georgetown en Harvard. In 1960 trouwde hij met Maureen McCarthy. Ze kregen negen kinderen. 'Vaticaans roulette', zei de strenge katholiek daar vol zelfspot over in een tv-interview.

In 1974 werd de advocaat onder-minister van justitie, voorgedragen door Richard Nixon vlak voor het Watergate-schandaal. In 1982 werd hij rechter. In 1986 droeg Ronald Reagan hem voor als rechter bij het Hooggerechtshof.

In dat hof ontwikkelde Scalia zich tot aanvoerder van de rechtervleugel. Dankzij hem werd een bijzondere opvatting van de Grondwet courant in rechts Amerika: dat die moest worden toegepast zoals de schrijvers voor ogen had gestaan. Scalia was daar niet helemaal consequent in: lijfstraffen hoefden van hem niet terug te keren. De uitspraken die hij schreef, en nog vaker de scherp getoonzette 'afwijkende meningen' die rechters kunnen schrijven bij uitspraken waar ze tegen zijn, gaven blijk van iemand die weinig op had met het moderne Amerika. In 'Lawrence tegen Texas', waarin de strafbaarheid van anale seks werd opgeheven, schreef hij dat het hof 'de homoseksuele agenda' had overgenomen en 'in feite een eind maakt aan elke zedenwetgeving'.

De laatste jaren kon Scalia, dankzij rechtersbenoemingen door George W. Bush, vaker het genoegen smaken deel uit te maken van een conservatieve meerderheid.

Een van de meest invloedrijke beslissingen waarvan hij zelf het vonnis mocht schrijven was 'District of Columbia tegen Heller". Daarin sprak het hof voor het eerst uit dat het tweede amendement van de grondwet niet, zoals tot dan toe gold, voor burgerwachten geldt, maar dat het iedere Amerikaan het recht geeft een wapen te bezitten. Sindsdien zijn vele plaatselijke wapenwetten op 'Heller' stukgelopen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden