Overlevende van het Franse verzet

Hij was een van de laatste grote namen uit het verzet in Frankrijk. Op hoge leeftijd verzette hij zich hevig tegen pogingen zijn legende te ontmantelen.

Eigenlijk heette hij Raymond Samuel en hij werd geboren op de dag van de moord op Jean Jaurès, de legendarische leider van de Franse journalisten. Een knipoog van de geschiedenis in zekere zin, want Aubrac zou altijd links blijven.

Daar wees in het begin weinig op. Hij groeide op in een rijke Joodse familie, in de provinciestad Vesoul, waar weinig over politiek werd gesproken. De jongen deed het erg goed op school, zo goed dat de weg naar de Franse elitescholen open lag. Hij miste het toelatingsexamen voor de meest prestigieuze grande école, de Polytechnique. Maar hij slaagde wel voor dat van de École nationale des ponts et des chaussées, de oudste ingenieursopleiding in de wereld die kortweg de ponts wordt genoemd.

Hij kreeg ook een beurs om aan Harvard te studeren. Daar maakte hij kennis met de Oostenrijkse econoom Schumpeter, die zowel kritisch stond ten opzichte van Marx als van Keynes. Toch werd hij marxist, zonder ooit partijlid te worden. Op een bijeenkomst van communistische studenten ontmoette hij vrouw Lucie Bernard, die uit een eenvoudiger milieu kwam.

Aubrac was klaar voor een carrière in de hogere regionen van het staatsapparaat of het bedrijfsleven, maar toen werd het oorlog. Hij werd gemobiliseerd en krijgsgevangen gemaakt in juni 1940, met nog 1,5 miljoen andere Fransen. Hij ontsnapte uit het kamp dankzij Lucie die hem kleren bezorgde waarmee hij zich kon onderscheiden van andere gevangenen.

Het was het beginsignaal van zijn gevecht tegen de nazi's en het regime van maarschalk Pétain dat collaboreerde met de bezetter. Aubrac werd al snel een natuurlijke leider van de groep Libération-Sud, een van enkele paramilitaire groepen in het deel van Frankrijk dat Pétain onder zijn hoede had. Hij was ook een van de oprichters van de illegale krant Libération, die overigens niets te maken heeft met de huidige krant van die naam.

In het begin van 1943 werd Aubrac aangehouden door de Franse politie, en voorwaardelijk vrijgelaten. Het weerhield hem er niet van door te gaan. Het ging mis op een vergadering in de buurt van Lyon, in Caluire. Hier bespraken communisten en de aanhangers van generaal Charles de Gaulle, leider van de vrije Fransen in Londen, de strategie.

Het werd een van de meest tragische episoden in de geschiedenis van het Franse verzet. De mannen van Klaus Barbie, Gestapochef in Lyon, arresteerden alle aanwezigen. De gaullist Jean Moulin zou een paar dagen later tijdens zijn transport naar Duitsland overlijden.

Raymond had meer geluk. Lucie organiseerde een spectaculaire overval op het voertuig dat haar man met andere kameraden vervoerde. Er volgde een tocht van enkele weken langs vele schuilplaatsen, voor ze door een vliegtuig werden opgepikt dat hen naar Londen bracht.

Na de bevrijding was Aubrac, die zijn nom de guerre handhaafde, als 'commissaris van de republiek' in Marseille een paar maanden onder andere verantwoordelijk voor de zuivering, het opsporen van collaborateurs. Hij leunde hierbij zwaar op de communisten met wie hij een voorloper van de Franse ME oprichtte. De Gaulle, die de invloed van de communisten vreesde, waarschuwde hem. "Aubrac, u heeft het begrepen, wij gaan het gezag van de staat herstellen."

Aubrac kreeg verscheidene functies aangeboden, maar begon voor zichzelf. Hij richtte een organisatie op die handel dreef met communistische regimes. Zo werd hij een intermediair bij de onderhandelingen met de Vietnamese communisten, toen deze de strijd aanbonden met de Franse kolonisator. Hij raakte bevriend met Ho Chi Minh, die de peetvader van een van zijn kinderen werd. Ook Henry Kissinger deed later herhaaldelijk een beroep op Aubrac en zijn goede contacten in Vietnam.

In de jaren negentig werden Aubrac en Lucie een bekende verschijning bij acties ten gunste van illegalen. Rond die tijd werden ook de eerste twijfels geuit over Aubracs rol in het verzet. De suggestie was dat het niet toevallig kon zijn dat de Aubrac, met zijn communistische sympathieën, 'Caluire' had overleefd en Jean Moulin niet. Eerder had de advocaat Jacques Vergès, die in de jaren tachtig Barbie, 'de slager van Lyon', verdedigde, Aubrac aangewezen als de verrader van Caluire.

Zeker is dat Moulin probeerde het verzet in zijn geheel onder het gezag van De Gaulle te brengen en dat de communisten niet enthousiast waren over dat idee. Maar de rivaliteit ging niet zo ver, zou luidt de consensus onder historici; beiden partijen hadden te veel belang bij samenwerking.

Onderzoek in de Sovjet-archieven heeft nooit iets opgeleverd over directe contacten met Moskou van Aubrac of directieven om de positie van De Gaulle in het Franse verzet te ondermijnen.

Aubrac liet niets over zijn kant gaan, iedereen die zijn reputatie en die van zijn Lucie schaadde, eindigde voor de rechter. En hij kreeg altijd gelijk.

Raymond Aubrac werd geboren op 13 juli 1914 in Vesoul. Hij stierf op 10 april 2012 in Parijs.

Raymond Aubrac 1914-2012

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden