Overleven in het Antropoceen

mens & natuur | De mens heeft zoveel invloed op de planeet, dat we in het Antropoceen zijn beland. Filosofen Sloterdijk en Stiegler debatteren er vandaag over, hun Nijmeegse collega Lemmens licht toe.

Mensen hebben het niet door, politici doen alof er niets aan de hand is, maar de wereld gaat zó veranderen. Ja, over de vluchtelingen wordt wel gepraat, maar het klimaat heeft geen prioriteit, terwijl heel veel vluchtelingen klimaatvluchtelingen zijn, en dat zullen er nog veel meer worden. Dit is nog maar een fractie van wat ons te wachten staat." Aan het woord is Pieter Lemmens van de Radboud Universiteit in Nijmegen. Dit voorjaar geeft hij colleges over wat het Antropoceen genoemd wordt, de hypothese dat de mens zoveel invloed heeft op de planeet, dat we een ander geologisch tijdperk zijn binnengegaan.

Wat dat precies betekent, daarover debatteren vanavond in Nijmegen twee filosofen: de Duitser Peter Sloterdijk, die met zijn literaire stijl en grootse vergezichten tot de bekendste én meest omstreden denkers van Europa behoort en de minder bekende Fransman Bernard Stiegler, die met zijn filosofie van de mens als technisch wezen invloed op het huidige milieu-debat uitoefent.

De gevolgen van ons ingrijpen in de natuur worden steeds zichtbaarder, maar wat hebben filosofen ons over dit onderwerp te zeggen?

"De hypothese dat de mens van doorslaggevende invloed is op de fysieke gesteldheid van de aarde, betekent een gigantische omslag in het denken over de menselijke verantwoordelijkheid - vandaar dat de term Antropoceen op dit moment juist in de menswetenschappen opgang maakt. Want als wij mensen de aarde écht zo grondig veranderen, dan betekent dat ook dat we er verantwoordelijk voor zijn. En dan vooral om ons eigen voortbestaan te garanderen, want de natuur zelf kan het vermoedelijk niets schelen als de mens uitsterft, maar ons wel. Als het hier meer dan twee graden warmer gaat worden heeft dat al catastrofale gevolgen. Maar dat wij de planeet moeten beschermen is een radicaal nieuw idee. Vroeger was de natuur voor ons een robuuste aanwezigheid, altijd sterker dan wijzelf. Maar als we leven in het Antropoceen, dan zijn de rollen omgedraaid."

Wat hebben Sloterdijk en Stiegler toe te voegen aan die waarschuwing?

"Sloterdijk komt de eer toe als eerste over zo'n omkering te praten, al noemde hij het geen Antropoceen - die term is in 2000 bedacht door de Nederlandse atmosferische chemicus Paul Crutzen. Sloterdijk zelf ziet de mens als wezen dat voor zichzelf altijd een 'sfeer' bouwt: een hut, een dorp, een stad, een kunstmatige niche die bescherming biedt. Alleen heeft die 'technotoop' zich inmiddels over de hele aarde uitgebreid, zodat tussen mensensfeer en biosfeer eigenlijk geen grens meer bestaat. Welk stukje van de aarde, van de oceaan, de lucht, van de bodem, is inmiddels niet veranderd door menselijk ingrijpen? Het probleem is volgens Sloterdijk dat wij mensen altijd weer achter de zaken aanlopen. We begrijpen niet hoe radicaal de omwenteling is, we blijven geloven dat we kunnen leunen op moedertje natuur en God onze vader. We moeten eens volwassen worden en inzien dat we het zelf moeten doen."

Waaruit blijkt die onvolwassenheid?

"Uit de afwachtende houding van de politiek, die echt wereldwijde afspraken moet gaan maken, maar ook uit de houding van burgers die zich het liefst terugtrekken in een cocon, waar ze de verantwoordelijkheid kunnen afschuiven op anderen daarbuiten. Zo zien Sloterdijk en Stiegler ook de islamisering: als ressentiment en reactie, als een weigering volwassen te worden. God ontslaat de gelovigen van de taak de eisen van de moderne tijd op zich te nemen."

Wat voegt Stiegler daaraan toe?

"Hij deelt in elk geval Sloterdijks analyse dat de mensheid in een gigantische crisis is beland. Maar Stiegler concentreert zich meer op de rol van de techniek daarin, een element dat filosofen volgens hem nogal eens over het hoofd zien. Zonder de boekdrukkunst bijvoorbeeld, zou er geen Verlichting mogelijk zijn geweest. En als je bedenkt dat we met internet wéér in zo'n gigantische communicatierevolutie zijn beland, kun je je voorstellen dat daaruit misschien ook een andere mentaliteit voort kan komen. Hoopvolle signalen tekenen zich nu al af, in de peer-to-peer-economie bijvoorbeeld. Door internet kunnen mensen die zich zorgen maken over de klimaatverandering elkaar wereldwijd bereiken, buiten grote bedrijven en instanties om, gewoon met hun telefoon of pc."

Maar internet wordt toch juist gekaapt door giganten als Google? Op internet word je voortdurend lastiggevallen door bedrijven die iets van je willen, je data of gewoon je aandacht.

"Inderdaad, en dat is ook wat Stiegler grote zorgen baart. Technologische revoluties zouden ons méér zeggenschap moeten geven over onze levens, maar dat gebeurt lang niet altijd. Tijdens de Industriële Revolutie vervingen machines de handarbeid. Dat verhoogde de winsten, maar de knowhow die arbeiders voordien nog hadden gehad, werd hen uit handen geslagen. De arbeider werd handelswaar. Grote technologische revoluties brengen meestal eerst een enorme crisis teweeg in sociale en economische systemen, ze zorgen voor uitputting, chaos, wanorde.

Dat zie je nu ook. De digitale revolutie heeft alles omvergeworpen, de economie, de arbeidsmarkt, onze intieme relaties. Maar tegelijk biedt diezelfde revolutie mogelijkheden voor een nieuwe 'renaissance van de geest', zoals Stiegler het noemt. Niet alleen via wereldwijde communicatie; we kunnen de natuur zelf ook veel beter monitoren dan voorheen, we kunnen sensoren aanbrengen, we kunnen meer data verzamelen. De mogelijkheden zijn er."

Maar het gebeurt niet grondig genoeg. Hoe komt dat? "Door de macht van het financiële kapitaal, waar de politiek van afhankelijk is. Dat zou ik weleens willen weten van Stiegler en Sloterdijk: hoe denken zij in vredesnaam die macht te breken? Daar hebben ze te weinig over nagedacht, vind ik, Peter Sloterdijk nog het minste. Die lijkt zijn eigen ideeën tegenwoordig zelfs te ondergraven sinds hij in de Duitse kranten beweert dat er een grens is aan het aantal vluchtelingen dat zijn land kan opnemen. Maar als hij écht vindt dat we mondialer moeten denken, dan zou hij zulke dingen niet moeten beweren. Ik hoop dat iemand hem vanavond die vraag gaat stellen."

In welk tijdperk leven we eigenlijk?

Leven we nog wel in het Holoceen? Of is de planeet dankzij de door de mens veroorzaakte vervuiling, uitsterving van soorten en klimaatverandering inmiddels in een ander geologisch tijdperk beland: het naar het Griekse woord voor mens genaamde tijdperk van het Antropoceen? Het lijkt maar een woord, maar er staat wel iets cruciaals op het spel: de vraag naar de menselijke verantwoordelijkheid voor de planeet. Tegenstanders van de term zijn er ook. Sommige geologen betogen dat de invloed van de mens minder groot is dan gedacht, of dat de periode dat de aarde sterk beïnvloed wordt door mensen nog erg klein is als je die afzet op de schaal van de geologie.

Ook over het begin van het Antropoceen bestaat onenigheid. Ligt dat zo'n 8000 jaar terug, toen de mens zich ging toeleggen op landbouw en veeteelt, of ligt het bij de Industriële Revolutie, die het grootschalig verstoken van olie en kolen in gang zette? Er zijn filosofen, zoals de Australiër Bryan Furnass, die voorstellen het Antropoceen om te vormen tot het Sustainiceen, een tijdperk waarin de mens zorg draagt voor een gesloten economie van recyclebare grondstoffen, voor het beheer van natuurlijke hulpbronnen en voor het behoud van biodiversiteit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden