Overleven in Arnhems winkelhart

middenstand | De dominantie van winkelketens, de verwoestende invloed van de financiële crisis en de opkomst van online winkelen: de lokale winkelier maakte de afgelopen 25 jaar veel mee. Het verhaal van een Nederlandse binnenstad: Arnhem.

Met uitjes en zuur?" Riens Motshagen snijdt de haring in stukjes, siert hem op met gesnipperde ui en stukjes augurk en prikt er een vlaggetje in. Terwijl zijn klant de eerste hap neemt, werpt Motshagen een blik op de viswinkel. Vanachter de haringbar achterin de zaak kan hij alles goed overzien. Zijn medewerksters achter de toonbank zijn druk bezig klanten te helpen. Al ver voor de opening van viswinkel Gamba in 1981 wisten zijn vader en hijzelf dat ze een haringbar wilden in hun nieuwe zaak in de Arnhemse Jansstraat. Een gouden idee, daar waren ze van overtuigd. 35 jaar later is Motshagen er nog steeds niet op uitgekeken. Sinds die tijd is Gamba wel veranderd. De viswinkel heeft steeds meer trekjes gekregen van een traiteur. Soepen, salades en visschotels zijn een belangrijk onderdeel van het assortiment.

1990

Hoe anders was het in de jaren negentig. Toen verdienden vader en zoon nog verreweg het meeste geld met vis die wordt gekocht om thuis te bereiden. Behalve de Mothagens zitten er in 1990 nog twaalf kleine ondernemers in de Jansstraat, een straat die vanaf de stadsring van Arnhem de binnenstad in loopt. Zo is er handtassenwinkel Florence, elektronicawinkel Versloot, drogisterij 't Linnewiel en op de hoek Lensen Tabak. De overige vijftien winkels in de Jansstraat zijn in handen van landelijke winkelketens als Free Record Shop, Zeeman, Van Haren, Etos en televisieverhuurwinkel Skala. Leegstand kent de straat nauwelijks. De Nederlandse economie draait in de jaren negentig op volle toeren, dus als er een winkel vertrekt, komt daar vrij snel een ander voor in de plaats.

Dat geldt ook voor de Vijzelstraat, een stukje verderop in de Arnhemse binnenstad, waar Wim Pollmann zijn servieszaak runt. Soms vindt Pollmann het jammer als er weer een pand wordt betrokken door een landelijke keten. Dan denkt hij terug aan hoe het was in 1968 toen hij de winkel van zijn vader overnam. De straat zat vol speciaalzaken: parapluwinkels, bonbonzaken, juweliers. Het waren zelfstandige ondernemers die elkaar kenden. Met de komst van de ketens werd de straat anoniemer. Maar Pollmann weet dat sommige ketens enorme publiekstrekkers zijn, iets waar zijn centraal gelegen winkel van profiteert. Al is met hun komst ook het winkelend publiek veranderd.

Ook Edwin van Dael van schoenenwinkel Van Dael heeft weinig te klagen. Het lukt de Arnhemse zaak, die Van Dael geleidelijk overneemt van zijn vader, prima om op te boksen tegen grote winkelketens. Van Dael volgt trends niet op de voet, maar is afwachtender. Iets wat trouwe klanten waarderen. Een rechthoekige reclame-nis op de kruising van de Grote Oord en de Rijnstraat moet nieuwe klanten naar de winkel lokken. Maar vader en zoon Van Dael beseffen dat er op de lange termijn meer nodig is om met grote schoenenketens te kunnen blijven concurreren. 'Hij die zijn eigen weg gaat, wordt nooit ingehaald', zo luidt de lijfspreuk van vader Van Dael. Rond 2000 besluiten ze zich meer te profileren op de bovenkant van de markt door een partnerschap aan te gaan met schoenenproducent Floris van Bommel.

2000

Van de opkomst van internet merken de Arnhemse winkeliers eind jaren negentig niet al te veel. Niet zo gek, want webshops staan in Nederland nog in de kinderschoenen. En ook als rond 2000 de internetzeepbel knapt, heeft dat niet al te veel gevolgen voor de Arnhemse binnenstad. De leegstand in de Ketelstraat, de bekendste winkelstraat, stijgt weliswaar van 0 naar 3 procent in 2003, maar in de praktijk betekent dat slechts dat er één pand leegstaat.

In de detailhandel kun je in die tijd nog altijd een goede boterham verdienen. Als Harold Lensen in 2003 is uitgekeken op zijn baan bij een beveiligingsbedrijf, kan hij aan de slag in de tabakszaak die zijn broer eerder van zijn vader heeft overgenomen. Er wordt genoeg verdiend om twee gezinnen van te laten eten. Voor Lensen, die in de winkel is opgegroeid, voelt het als thuiskomen. Hij maakt er een sport van om de voorkeuren van zijn vaste klanten goed te kennen en die te koppelen aan de doosjes sigaren die hij binnenkrijgt en allemaal zelf proeft. "Wat ik nu binnen heb gekregen, is echt iets voor jou", zegt hij dan tegen de klant, die zelden zonder kistje de winkel verlaat.

Lensen kan zich wel eens ergeren aan het gedrag van de grote ketens in de Jansstraat. Zoals wanneer hij voor winkeliersvereniging CCA in 2006 een poging doet om de Free Record Shop een bijdrage te laten leveren aan de kerstversiering. "Meebetalen? Nee, dat doen we niet", krijgt hij te horen van het hoofdkantoor van de platenzaak. "Als we in Arnhem gaan meebetalen, moeten we dat straks doen in elke stad. Dat kost veel te veel geld." Ook andere ketens in de straat leveren liever geen bijdrage. Toch is de Jansstraat, waar ook een filiaal van de platenzaakketen zit, dat jaar weer sfeervol verlicht met Kerst. Op kosten van voornamelijk de lokale ondernemers.

Free Record Shop is anno jaren nul niet de enige winkelketen die gratis meelift met de activiteiten en versieringen die door de winkeliersvereniging worden geregeld. Onvrede over deze freeriders leidt ertoe dat City Centrum Arnhem samen met andere ondernemersverenigingen het initiatief neemt tot een ondernemersfonds. Via de gemeente weten de lokale ondernemers voor elkaar te krijgen dat elk pand dat geen woning is verplicht een opslag moet betalen op de onroerendezaakbelasting. Die opslag komt terecht in het ondernemersfonds, waaruit lokale activiteiten betaald kunnen worden. Zo komt er in 2010 een einde aan het freeridersgedrag.

2011

Niet lang daarna wordt de financiële crisis voelbaar voor de ondernemers in Arnhem. Retailmakelaar Chris Lanting merkt dat winkelpanden aan de rand van de binnenstad minder populair worden, omdat er minder passanten voorbijlopen. Steeds vaker krijgen dit soort winkelpanden een andere functie.

Het zijn de schoenenwinkels die in Arnhem als eerste echt in de problemen komen. In die branche ziet Lanting vanaf 2011 de eerste faillissementen. Het verbaast hem niets omdat de stad eigenlijk veel te veel schoenenwinkels telt. De huurprijzen op toplocaties liggen op dat moment zo rond de 1000 euro per vierkante meter per jaar. Geen klein bedrag voor een ondernemer die het moeilijk heeft.

Aan schoenenwinkel Van Dael gaat alle ellende echter voorbij. Juist omdat de winkel tot ver buiten Arnhem bekendstaat als de schoenenwinkel waar je moet zijn voor een van de grootste collecties van de prestigieuze schoenen van Floris van Bommel. Daarbij komt dat het winkelpand al vijf generaties in bezit is van de familie, wat zorgt voor de nodige stabiliteit. Het is een van de wijsheden van zijn vader die Edwin van Dael nooit zal vergeten: word geen huurder.

Harold Lensen heeft meer last van de crisis. Aangezien het niet meer lukt om met twee gezinnen van de winkel te leven, vertrekt zijn broer uit de zaak. Verder merkt Lensen dat huisbankier ABN Amro steeds afstandelijker en zakelijker wordt. Toen zijn vader nog in de winkel stond, kwamen de mannen van het bankkantoor regelmatig sigaretten halen. Zijn vader had een goede verstandhouding met de lokale bankdirecteur. Maar inmiddels zijn er andere bankmedewerkers die niets weten van de gezamenlijke historie. Bovendien moeten banken sinds de crisis op hun tellen passen. De relatie met de bank verslechtert als Deutsche Bank een deel van de ABN Amro klanten, waaronder Lensen Tabak, overneemt. Lensen heeft het gevoel dat hij niet langer wordt gezien als klant, maar als een dossier.

In 2013 komt het tot een confrontatie tussen Lensen en de Deutsche Bank. Een bankmedewerker vertelt Harold Lensen dat zijn lopende krediet bij de bank opgeheven wordt. Deutsche Bank wil Lensen en 18.000 andere kleine ondernemers niet meer als klant, omdat de bank er niet genoeg aan verdient. Het bedrag dat de winkel aan de bank schuldig is, moet Lensen voor het eind van de week overmaken, zo is de boodschap.

Lensen klopt bij andere banken aan, maar in de nasleep van de crisis zit er geen bankier op te wachten om het krediet van een tabakswinkel over te nemen. Uiteindelijk komen de twee partijen tot een werkbare regeling om het krediet af te bouwen. Lensen houdt aan de hele affaire het gevoel over dat hij van bankiers het ergste kan verwachten.

Ondertussen is het aantal passanten in de Arnhemse binnenstad fors gedaald. En dat ligt niet alleen aan de financiële crisis. Nederland vergrijst, waardoor de groep ouderen steeds groter wordt. En oudere klanten besteden een stuk minder dan jongeren. Niet omdat ze geen geld hebben, maar omdat hun koopgedrag anders is. Zoals een eigenaar van een herenmodezaak op een dag winkelmakelaar Lanting toevertrouwt: als mannen eenmaal boven de zeventig zijn, zie je ze meestal niet meer terug in je winkel.

En dan is er nog de opkomst van het webwinkelen die het gedrag van de klant beïnvloedt. Wil de consument iets hebben, dan hoeft hij daarvoor niet per se meer het huis uit. Ook het oriënteren op een aankoop kan hij alvast thuis achter zijn computer doen. Grote ketens hebben het eveneens zwaar te verduren.

Al met al krijgt de winkelier heel wat te verstouwen. Wim Pollmann staat versteld van de kaalslag die hij vanaf 2010 om zich heen ziet. Zo houdt Bergmann Muziek na meer dan 100 jaar op te bestaan. Er zijn ook winkels die zichzelf juist blijven vernieuwen, zoals meubelzaak Meijer & Floor.

2014

In 2014 valt definitief het doek voor Free Record Shop, waarmee de zaak ook verdwijnt uit de Arnhemse Jansstraat. De winkelleegstand in Arnhem stijgt in 2015 naar 9,2 procent, terwijl deze in 2005 nog 5,5 procent was.

Gelukkig is Pollmann in 2002 zo slim geweest om zijn zaak in de Vijzelstraat uit te breiden met een webwinkel waarvoor hij het webadres servies.nl heeft weten te bemachtigen. Een gouden greep, weet hij nu. De webwinkel draait ondertussen zo gesmeerd, dat de opbrengst goed is voor de helft van de totale omzet. Maar ook de omzet die uit de fysieke winkel komt, is voor een deel te danken aan de website. Steeds meer van de klanten van Pollmann kennen zijn winkel via internet. Voor de aankoop komen ze wel graag nog even langs om het beoogde bestek zelf te kunnen voelen.

De crisis en het online winkelen laten ook in de Jansstraat sporen na. Vier winkels in de straat staan leeg. Echt slecht gaan de zaken voor viswinkel Gamba niet, maar minder voorbijgangers betekent minder aanloop, merkt Motshagen. En de mensen die de zaak binnenlopen letten meer op de centen. Dan kopen ze geen tong, maar een goedkopere vis als kabeljauw.

Motshagen ziet nog een andere trend. De klant heeft steeds meer behoefte aan eten dat al is klaargemaakt. En dan gaat het niet alleen om het meenemen van visschotels, soepen en maaltijden, maar ook om het ter plekke weghappen van een haring of een portie kibbeling. Niet voor niets zit er in de straat nu ook een lunchcafé.

Dit brengt Motshagen in 2015 op het idee om op zijn 58ste nog een keer te vernieuwen. Hij wil daarbij inspelen op de verschuiving richting horeca. Als er aan de overkant van de straat een pand vrijkomt dat een stuk breder is dan zijn huidige zaak, hakt hij definitief de knoop door.

2016

Begin augustus 2016 gaat de nieuwe zaak open op Jansstraat 31. Helemaal nieuw is de winkel niet, want bij de verbouwing zijn er een plafond en een muur uit de Middeleeuwen tevoorschijn gekomen. Het maakt de ruimte met de grote houten tafels, koperen lampen en glimmende vitrines tot een kruising tussen een chique viszaak en een hip restaurant. De zaken lopen al na twee weken zo goed dat Motshagen nieuw personeel moet werven.

Het is de zoveelste verandering in de straat, waar op de plek van boekhandel De Slegte inmiddels SoLow, een winkel voor goedkope cadeaus en hebbedingen, zit en op de plek van drogisterij 't Linnewiel modezaak Sherwood Forest. Schoenenzaak Van Haren, drogisterij Etos en snoepzaak Jamin zitten echter nog steeds op hun oude vertrouwde plek. Nog iets wat niet veranderd is sinds de jaren negentig, is de verhouding tussen ketens en zelfstandige ondernemers. Die is nog altijd half-om-half in de Jansstraat.

Ook Wim Pollmann en zijn zoon Nick hebben besloten te verhuizen. De speciaalzaak past voor hun gevoel niet meer in de Vijzelstraat, die gedomineerd wordt door landelijke ketens. Voor de vindbaarheid hoeven ze er niet meer te zitten, want die is dankzij Servies.nl al goed genoeg. Uit onderzoek naar toekomstig klantengedrag blijkt zelfs dat 80 procent van de klanten van Pollmann zich zal oriënteren op internet en daarna gericht naar de winkel toe komt. Een andere reden om te verhuizen is dat het nieuwe pand een stuk praktischer ingericht is voor de activiteiten die Nick Pollmann wil organiseren, zoals workshops over snijtechnieken of een cursus etiquette aan tafel. Immers, zonder beleving in je winkel red je het niet meer.

De nieuwe servieszaak komt in de Kerkstraat, onderdeel van het winkelgebied dat Arnhem 'de 7 straatjes' noemt, geïnspireerd op de Amsterdamse '9 straatjes'. In deze straten zijn alleen speciaalzaken van zelfstandige ondernemers plus een aantal horecatentjes te vinden. De combinatie van die twee moet werken als een magneet op de grillige consument, die steeds vaker winkelt puur en alleen voor het plezier. Makkelijk vindt Wim Pollman het niet om de Vijzelstraat, waar de winkel al sinds 1940 is gevestigd, te verlaten. Maar hij weet: in het verleden blijven hangen heeft geen enkele zin. 23 september om tien uur is het zover: de nieuwe winkel gaat open.

Lensen werkt op een andere manier aan het voortbestaan van zijn winkel. Hij weet dat hij het moet hebben van de band die hij met klanten opbouwt. En dat doet hij niet alleen meer via de winkel. Sinds 2013 heeft hij een zeer actief facebookaccount waar hij vaste klanten op de hoogte houdt van alle nieuwtjes. Of het nu gaat om een nieuwe lading sigarenkisten uit Trinidad, een sigarenavondje of een borrel bij de Cigarbus. Elk bericht levert hem tientallen enthousiaste reacties op.

Ook Edwin van Dael weet dat beleving belangrijk is voor de klant. Zijn nieuwste actie is dat een klant die mannenboots koopt er een gratis scheerbeurt bij krijgt: boots & barbers, dat bekt lekker. Terwijl eind 2015 meerdere schoenenwinkels failliet gingen, ziet Van Dael de zaken alleen maar beter gaan. Zo veel beter zelfs, dat de voorraad bijna niet meer in het winkelpand past.

Als hij hoort dat het aangrenzende winkelpand op de markt komt, besluit hij het te kopen. Huren is immers uit den boze. En zo gaat Van Dael terwijl de ene na de andere winkelketen uitstel van betaling aanvraagt, fors uitbreiden.

Steeds meer leegstand, horeca blijft achter

Om de Arnhemse binnenstad van nu te vergelijken met die van 26 jaar geleden is gekozen voor het analyseren van de gegevens van drie straten: de Ketelstraat, de Koningstraat en de Jansstraat.

De benodigde data voor dit artikel zijn verzameld en geanalyseerd door Locatus, een bureau dat al sinds jaar en dag via veldwerk de stand van zaken in Nederlandse winkelstraten zo compleet mogelijk in kaart brengt.

Volgens Gerard Zandbergen, directeur van Locatus, geven de drie bekeken straten een goed beeld van de stand van zaken in de binnenstad. "De Ketelstraat is natuurlijk echt een hotspot, waar iedereen langskomt. Daarom is het ook goed om te kijken naar aanloopstraten als de Jansstraat en de Koningstraat." De gegevens van 2016 kwamen vrij gemakkelijk uit de computer rollen, maar voor de gegevens uit de jaren negentig is een oude papieren kaart uit het archief gehaald.

Wat direct opvalt is dat de leegstand in alle drie de straten enorm is toegenomen. Zandbergen. "Je ziet dat er in 1990 en in 2003 in alle drie de straten geen sprake was van leegstand, op een enkel pandje na." Opmerkelijk vindt Zandbergen ook dat er al zo veel ketens in de Ketelstraat waren in 1990. "Het aantal winkels dat filiaal is van een keten was toen al 73 procent." In de data ziet Zandbergen bekende namen terug. Van Haren, Etos, de Bodyshop, ze waren er toen al. Maar een winkel als Skala, een televisieverhuurder, is al lang uit de winkelstraten verdwenen. Ook de Free Record Shop is er niet meer. "Muziekzaken zie je bijna niet meer, op enkele speciaalzaken na. Het downloaden en streamen heeft die branche verdreven." De trend dat er steeds meer horeca te vinden is in Nederlandse winkelstraten, ziet Zandbergen in de cijfers van de drie Arnhemse straten niet direct terug. "Ik had verwacht dat daar een grotere toename te zien zou zijn."

Ook het oriënteren op een aankoop kan de klant alvast thuis achter zijn computer doen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden