Overleven dankzij muziek

Als Joodse vluchteling uit Duitsland kreeg hij in Siberië zijn droombaan: dirigent van de beste orkesten ter wereld. Dat was niet zonder gevaar.

Als hij ergens een hekel aan had, dan was het politiek. "Politici, jakkes!" riep hij eens tegen een orkest dat hij feller wilde laten klinken in een symfonie van Sjostakovitsj. Net als zijn vriend Sjostakovitsj had Kurt Sanderling een ingewikkelde verhouding met het politiek gezag. Soms leken ze mee te buigen met de heersende macht, soms namen ze grote risico's om hun eigen zin door te zetten.

Zo wist Kurt Sanderling drie gevreesde dictaturen te overleven. Hij ontsnapte aan Hitler, speelde mee onder Stalin en onder de Oost-Duitse communisten. Zelfs zijn eigen zoons begrepen niet altijd waar hij zelf voor stond. Daar had hij een kort antwoord op: "Anderen maakten geschiedenis, ik maakte muziek."

Hij werd nog geboren in het Koninkrijk Pruisen, in het plaatsje Arys, dat tegenwoordig in Polen Orzyzs heet. Hij had Joodse ouders, maar dat feit zou amper het vermelden waard zijn geweest als anderen er niet zo'n punt van hadden gemaakt. Zijn ouders gingen alleen op feestdagen naar de synagoge. De jonge Kurt was niet gelovig maar deed wel zijn bar mitswa. "Dat was leuk, want je kreeg mooie geschenken", herinnerde hij zich op zijn oude dag.

Hij had een groot talent voor muziek en kreeg pianolessen. Op zijn achttiende was hij al zo goed dat hij repetitor werd bij het koor van de toenmalige Stedelijke Opera van Berlijn. Hij zag grote dirigenten optreden en probeerde de kunst af te kijken. Maar toen Hitler aan de macht kwam, leken zijn kansen verkeken. Joden werden ontslagen. Ze mochten nog wel muziek maken, maar alleen in aparte organisaties, zoals de Joodse Cultuurbond. Dat was maar tijdelijk. In 1935 werd hem zijn Duitse nationaliteit ontnomen. Het leven begon echt gevaarlijk te worden.

Wie weg kon komen, deed dat. Vele Joden vluchtten naar omringende landen, of naar de Verenigde Staten. Sanderling vluchtte naar de Sovjet-Unie. Een oom van hem, die in Moskou een contract had als architect, wist hem uit te nodigen.

Sanderlings keuze voor de Sovjet-Unie stuitte later op veel onbegrip. De Sovjet-Unie was in de greep van Stalin. Wat dat betekende werd pas later echt duidelijk. Voor Sanderling, die in zijn hart links was, zoals zovele Joodse intellectuelen in die tijd, waren de Sovjets gewoon zijn redding. "Ik kon er werk krijgen. Mensen hadden weinig keus. Ze pakten elk aanbod aan. Ondanks het gebrek aan vrijheid in de Sovjet-Unie vond ik dat de Russen me hadden gered."

Aanvankelijk werkte hij voor het Moskouse Radio Symfonie Orkest. In 1941, toen Hitler zijn pact met Stalin brak en de Sovjet-Unie binnenviel, werd Sanderling naar Siberië gestuurd, voor zijn veiligheid, werd gezegd. De stad Novosibirsk werd ook het toevluchtsoord van het Leningrads Filharmonisch Orkest. Sanderling werd er tweede dirigent van, onder de legendarische chef Jevgeni Mravinski. Terwijl Leningrad, de thuisbasis van het orkest, drie jaar lang belegerd en uitgehongerd werd door de Duitsers, speelden het door in Siberië. Sanderling was opgetogen: "Op mijn 29ste was ik dirigent van een van de belangrijkste orkesten van de Sovjet-Unie. Dat is toch een ongelooflijke gelukstreffer."

Toch was dat niet altijd zonder gevaar. Zoals toen ze de Zevende Symfonie van Dmitri Sjostakovitsj gingen spelen. De componist had van hogerhand zware kritiek gekregen vanwege zijn 'rauwe en vulgaire' muziek. Maar de componist had zijn Zevende gepresenteerd als een werk dat de lof zing op het verzet van de Sovjets tegen de Duitsers. Veel later zijn mensen deze symfonie ook gaan uitleggen als een schrille aanklacht tegen alle totalitaire systemen. Hoe dan ook, de première in 1941 was spannend. Sanderling herinnerde zich later de sfeer van toen. "Na het eerste deel vroeg iedereen zich af: Worden we gearresteerd omdat we naar deze muziek luisteren?" Maar het concert ging gewoon door.

Hij raakte bevriend met Sjostakovitsj, die hem later beschreef als een van de vijf musici die mij "mijn leven lang hebben vergezeld". Door zijn contact met Sjostakovitsj werd Sanderling later ook gezaghebbend in de interpretatie van diens muziek.

Ruim twintig miljoen Russen kwamen om in de oorlog. Niet alleen door de Duitsers, ook de terreur van Stalin ging onverminderd door. Sanderling en zijn eerste vrouw Nina Bobath hadden ieder een gifpil bij de hand voor het geval ze geen andere keuze zouden hebben dan zelfmoord. Ze wisten door de oorlog te komen en ze overleefden Stalin. Tot 1960 bleef hij dirigent bij het Leningradse orkest. Buiten de Sovjet-Unie kenden weinigen hem.

Op een hoogtepunt van de Koude Oorlog werd hij naar Oost-Berlijn gestuurd om het muzikaal op te nemen tegen Herbert von Karajan, de chef van de Berliner Philharmoniker in het westen van de stad. Sanderling was weer in eigen land, zij het in het communistische deel. Hij begon de eerste repetitie bij het Berlijns Symfonie Orkest met te zeggen dat hij Joods is. Ze moesten vooral niet vergeten dat hij 25 jaar eerder had moeten vluchten voor zijn leven.

Zijn terugkeer viel samen met zijn echtscheiding. Later trouwde hij met Barbara Wagner, contrabassiste in zijn orkest. Uit zijn eerste huwelijk had hij een zoon, Thomas. Met Barbara kreeg hij nog twee zoons, Stefan en Michael. Alle drie zouden ze musicus worden. "Hij stimuleerde ons niet om voor dat gecompliceerde beroep te kiezen", zei Thomas. "Want hij wist dat een jongere eerst alleen maar de glanzende kant ervan ziet en niet de diepe, ingewikkelde kant die voor hem het belangrijkste was."

Zijn tweede zoon, Stefan, die in Oost-Duitsland werd geboren, kreeg als opgroeiende jongen gedonder met de autoriteiten. In een opstel over muziek had hij geschreven dat de Zesde Symfonie van Sjostakovitsj in feite anti-communistisch was, want het stuk had maar drie delen in plaats van de vereiste vier. Stefan werd van school gestuurd.

Met zijn vader had hij veel discussies over het communistische systeem. "Vader was geen aanhanger van het regime, maar het had wel zijn leven gered", zei Stefan vijf jaar geleden.

Toen Sanderling in de jaren tachtig op reis mocht om op te treden als gastdirigent in het Westen, vond Stefan dat ze daarvan gebruik moesten maken om te vluchten. Vader wilde niet. "Hij was te oud en wilde niet nog een keer alles verliezen."

Met zijn status als groot dirigent had Sanderling een onbekommerd leven. Hij schuwde de politiek en de politiek liet hem met rust. Oost-Duitsland kon met hem geuren in het buitenland.

Na zeventig jaar op de dirigentenbok ging hij wat rustiger aan doen. Hij nam alleen nog uitnodigingen aan in steden die hij kon bereiken met een rechtstreekse vlucht vanuit Berlijn. Op zijn 95ste verjaardag kondigde hij aan dat hij zou stoppen. Want, zei hij, hij was er niet meer zo zeker van dat hij kon blijven voldoen aan zijn eigen kwaliteitseisen.

Hij bleef muziek maken in zijn hoofd. Toen hij eens de partituur van Bruckners Achtste symfonie niet kon vinden, belde hij Stefan op of hij zijn exemplaar kon lenen. Want hij wilde die lange symfonie opnieuw helemaal bestuderen. "Ik heb gedaan wat mijn hart me ingaf", vatte hij zijn leven samen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden