Overleden in 2008

Een van de meest trieste sterfgevallen van 2008 voltrok zich in Somalië. Aisha Ibrahim Duhulow, dertien, werd wegens overspel gestenigd, nadat ze door drie mannen was verkracht. Een hele opgave voor zingevers was ook de dood van zes jonge Nederlanders in Afghanistan: Wesley Schol (20; 12-1), Aldert Poortema (22; idem), Mark Schouwink (22; 18-4), Dennis van Uhm (23; idem), Jos ten Brinke (21; 7-9) en Mark Weijdt (24; 19-12).

Amerikaanse topacteurs van met name de jaren vijftig en zestig waren Charlton Heston (’Ben Hur’; 84; 5-4) en Paul Newman, pas in 1986 met een Oscar bekroond (83, 27-9). Hun landgenoot Roy Scheider (75; 10-2) leeft vooral voort als sheriff in ’Jaws’, de Brit Paul Scofield (86; 19-3) als Thomas More in ’A Man for All Seasons’, de Australiër Heath Ledger (28; 22-1) als homocowboy in ’Brokeback Mountain’, de Amerikaan Mell Ferrer (90; 2-6) als echtgenoot, medeacteur en regisseur van Audrey Hepburn, en de Zweedse Eva Dahlbeck (87; 8-2) als ster in zes Bergmanfilms.

De Nederlandse toneelwereld nam afscheid van Youssef Idilbi (32; 15-5), Pam Henning, ex-ABC Cabaret (90; 12-6), Carol van Herwijnen (67; 7-7), Wik Jongsma, Meneer Harmsen in ’Goede Tijden’ (65; 7-11), Heleen Pimentel, als 87-jarige nog indrukwekkend in ’Gloed’ (92; 5-8), Riek Schagen, Saartje in ’Swiebertje’(94; 14-7) en Risaert ten Cate, schepper van het Mickery Theater (70; 5-9). Krimifans betreuren de dood van Horst Tappert, Oberinspektor Derrick (85; 13-12). Onder de (oud-) regisseurs vielen weg: de Amerikaan Jules Dassin, die in Frankrijk doorbrak met ’Rififi’ (96; 31-3), de Brit Anthony Minghella, succesvol met ’The English Patient’ (54; 17-3), de Amerikaan Sydney Pollack (’Tootsie’, ’The Firm’; 73; 26-5) en Gerrard Verhage, van wie ’De dominee’ de meeste kijkers trok (59; 6-4).

Yves Saint Laurent (71; 1-6) bewees dat (safari)pakken en smokings ook de vrouw kunnen maken. Zijn Nederlands-Arubaanse vakgenoot Percy Irausquin (39; 15-8) legde zich toe op ’Zuid- Amerikaanse sexiness’. Volgens Trouw wist de Amerikaan Robert Rauschenberg (82; 12-5) ’alledaagse voorwerpen zo te banaliseren dat ze er heel bijzonder uit gingen zien’. Lang overschaduwd door haar man, Wessel Couzijn, ook beeldhouwer, werd Pearl Perlmutter (92; 8-5) pas in 1988 geëerd met een overzichtsexpositie. Met het Amsterdamse Lieverdje schiep Carel Kneulman (92; 15-2) een icoon van de jaren zestig. Om als Russisch cartoonist de hele vorige eeuw te overleven, moest Boris Jefimov (108; 1-10) wel een kameleontisch oeuvre scheppen. Fritz Behrendt (83; 4-12), de laatste twintig jaar politiek tekenaar in De Telegraaf, bleef zichzelf gelijk in zijn ’grafische pleidooien voor meer menselijkheid’. Guus Boissevain (79; 15-10) creëerde o.a. Piet Pelle van Gazelle. Benno Wissing (84; 7-1), medeoprichter van Total Design, tekende o.a. voor de bewegwijzering van Schiphol. Misnoegd omdat anderen de bouw moesten voltooien, ging de Deen Jürn Utzon (90; 29-11) nooit kijken wat er van zijn ontwerp voor de opera van Sydney geworden was.

Vooraan in de rij van hen die de Nederlandstalige literatuur ontvielen, torent ’de Vlaamse leeuw’ Hugo Claus (78; 1-3). Ook J.J. Voskuil van ’Het Bureau’ (81; 1-5) koos zelf zijn doodsuur. Hun lot deelden o.a Sera Anstadt, op haar zestigste debutant met ’Al mijn vrienden zijn gek’; de veelzijdige ’culturele wandelaar’ Frédéric Bastet (89; 21-6); Willem Brakman, wiens ’onuitputtelijke fantasie’ vele tientallen romans schiep (85; 8-5); de criticus en romancier (’Slotfeest’) Jacques Kruithof (60; 7-3); de transseksuele schrijfster en beeldend kunstenaar Dirkje Kuik (78; 18-3); Max Nord (91; 28-2); Henk Romijn Meijer (78; 23-2); en de zenboeddhist en schepper van Grijpstra & De Gier Jan Willem van de Wetering (76; 4-7). Als dichter zwegen voorgoed Rein Bloem, tevens criticus (76; 21-7), Jan Eijkelboom (81; 27-2), Adriaan Jaeggi, ook romancier en columnist (45; 10-6), Ed Leeflang (78; 17-3), Ankie Peypers (80; 27-10), Paul Marijnis (62; 10-4) en nazi-poëet en ’Mein Kampf’-vertaler Steven Barends (92; 23-5). Met Kees Fens (78; 14-6) verloor Nederland zijn markantste literatuurcriticus. Vooral bekend als schrijfsters voor kinderen werden de politiek geëngageerde Mies Bouhuys (81; 30-6) en Annemie Heymans, ook illustratrice (73; 21-8).

Nobelprijswinnaar Aleksandr Solzjenitsyn (89; 3-8) liet met o.a. ’Kankerpaviljoen’ en ’De Goelagarchipel’ een monument voor de slachtoffers van Stalin na. De klok luidde ook voor een andere Nobel-laureaat, de Engelse toneelschrijver Harold Pinter (78; 24-12) en voor science-fictionauteur Arthur C. Clarke (90; 18-3), nouveau-romanpionier Alain Robbe-Grillet (85; 18-2), bestsellerschrijver Michael Crichton (66; 5-11), de Frans-Antilliaanse dichter en politicus Aimé Césaire (94; 17-4) en de ’dichter der Palestijnen’ Mahmoed Darwish (67; 9-8).

A.J. (Bert) Klei (84; 23-7), lang chef van Trouws kerkredactie, nam in zijn vele columns met milde ironie de hebbelijkheden van vooral het Nederlandse protestantendom op de korrel. Hanny van den Horst (83; 3-4), de eerste vrouwelijke hoofdredacteur van Margriet, Ton Cuppen (83; 22-7), scherpzinnig commentator en hoofdredacteur van wijlen De Tijd, Herman Sandberg (89; 10-1), oud-verzetsman, die als hoofdredacteur van Het Parool zijn zinnen op popular quality zette, diens Telegraaf-collega Johan Olde Kalter (63; 14-1) en pershistoricus H.J. Scheffer (88; 21-5) gingen hem voor; de bourgondische Limburger Pierre Huyskens (77; 19-11), in vele bladen beoefenaar van de journalistiek als edel ambacht, volgde.

De omroepwereld verloor Jack van Belle, die in ’Zienswijze’ allerhande religieuze groeperingen toegang tot de tv gaf (85; 24-8), Hans Emmering, vooral bekend van het Vara-programma ’Hoe bestaat het’ (69; 4-10), Gerard Legebeke, eindredacteur van Argos (VPRO) en een gedreven onderzoeksjournalist (54; 1-8), Ernst-Paul Hasselbach, presentator van ’Expeditie Robinson’ (42; 11-10); Jan van Herpen, van de radioquiz ’Hersengymnastiek’ (87; 29-1), ’Swiebertje’-regisseur Dick van ’t Sant (75; 9-2) en Mia Smelt van KRO’s ’Moeders wil is wet’ (94; 28-9). Een Russische bom in Georgië kostte cameraman Stan Storimans van RTL het leven (39; 12-8). Revalidatie-arts Arie Klapwijk (86; 22-8) dankte zijn nationale faam aan de marathon-inzamelingsactie ’Open het Dorp’ uit 1962, de Britse Emily Perry (100; 19-2) haar internationale aan de rol van zwijgende kop van Jut bij Dame Edna.

Veel zangstemmen zwegen dit jaar voorgoed. Alfabetisch: Freddy (’Rote Rosen’) Breck (66; 17-12); Sanny Day, swingzangeres van The Millers (87; 27-9); de Amerikaanse aartsvader van de rock ’n’ roll Bo Diddley (79; 2-6); John van Kesteren, tenor onder Karajan, Klemperer en Richter (87; 11-7); de Amerikaanse zangeres Eartha Kitt, ook actrice (81; 25-12); de sopranen Marjanne Kweksilber (64; 12-5) en Dora Lindeman (89; 4-1); Miriam Makeba, symbool van de strijd tegen apartheid (76; 9-11); Benny Neyman (56; 7-2); Frits (’Loeënde Klokke’) Rademacher (80; 16-8); Ivan Rebroff van ’Kalinka’ (76; 27-2); musical- en operettezanger Jacco van Renesse (71; 19-5); de Franse chansonnier Henri Salvador (90; 13-2); Jo (’Thank You for Calling’) Stafford (90; 16-7); soulster Isaac Hayes, op wiens muziek volgens informatie van Trouw veel kinderen verwekt zijn (65; 10-8); Giuseppe di Stefano, de favoriete tenor van Callas (86; 3-3); Levi Stubbs, leadzanger van The Four Tops (72; 17-10); en Yma Sumac, de Peruviaanse wier stem meer dan vijf octaven besloeg (86; 1-11).

Organist Jaap Hillen (84; 27-6) was tevens de laatste grand old man van de Nederlandse koorwereld, waarin ook gregoriaans-expert Wim van Gerven (79; 1-11), Oane Wierdsma (54; 17-10) en de Bossche priester-musicus Maurice Pirenne (79; 14-3) de toon aangaven. Klaas Jan Mulder (78; 1-11) was bekender als organist in de traditie van Piet van Egmond. Dirigent Jean Fournet (95; 3- 11) maakte zich ook in Nederland geliefd met zijn interpretatie van Franse muziek.

Heen gingen verder ’vijfde Beatle’ Neil Aspinall (66; 24-3); de Amerikaanse expat Johnny Griffin, weergaloos tenorsaxofonist (80; 25-7); de blinde gitarist en zanger Jeff Healy uit Canada (41; 2-4); de drummers Huub Janssen van de Dutch Swing College Band (71; 24-1) en Mitch Mitchell van de Jimi Hendrix Experience (61; 12-11) en de Zweedse jazzpianist Esbjörn Svensson (44; 14- 6).

KVP-coryfee Norbert Schmelzer (87; 14-11) schreef in 1956 geschiedenis door het centrum-linkse kabinet van partijgenoot Cals ten val te brengen. Daarmee joeg hij o.a. de gemoedelijke Limburger Thijs Wöltgens (64; 7-5), later leider van de PvdA-fractie en burgemeester van Kerkrade, de KVP uit. Pieter Bogaers (84; 5- 7), minister van volkshuisvesting in het kabinet-Cals, verliet de KVP wat later, richtte mede de PPR op, maar maakte al vrij gauw rechtsomkeert, terug naar de moederkerkpartij. Relus ter Beek, oud-minister van defensie en commissaris van de koningin in Drenthe (64; 29-12), stond bekend als ’realo’ in de PvdA; Frans Moor (67; 13-1), tot zijn overstap naar de SP ’de enige arbeider in de PvdA-fractie’ (1977-91), als linkse lastpak, net als Marten Beinema (75; 20-8) in de ARP/CDA-fractie (1975-98). Dieuwke de Graaff-Nauta (78; 10-6) regisseerde als staatssecretaris (1986- 94) de gemeentelijke herindeling van zowat half Nederland.

Buitenland. De corrupte dictator Soeharto (86; 27-1) hield van 1967 tot 1998 Indonesië bij elkaar, na aftrek van misschien wel 500.000 vermoorde landgenoten. De Colombiaan Manuel Marulanda Vélez (77; 26-3) leidde de moorddadige Farc, George Habash (81; 26-1) het marxistische Palestijnse Volksfront. Vanaf zijn schip The Voice of Peace riep de Israëliër Abie Nathan (81; 27-8) twintig jaar lang tot vrede op. De buitenlandse reputatie van de Oostenrijkse politicus Jörg Haider (58; 11-10) berustte vooral op zijn vergoelijking van de nazitijd. Bronislaw Geremek (76; 13-7), de latere minister van buitenlandse zaken, legde als intellectueel mede de basis voor het postcommunistische Polen; de econoom Janez Drnovsek (57; 23-2) deed het als premier voor de democratisering van Slovenië. Van Mark Felt (95; 18-12) bleef lang geheim dat hij als onderdirecteur van de FBI de Deep Throat van het Watergateschandaal was geweest.

In protestantse kring overleden de kerkhistorici Cornelis Augustijn (VU; 79; 1-1) en Guillaume Posthumus Meyes (Leiden; 81; 24-7), de Leidse hoogleraar Kune Biezeveld (60; 7-9), kinderbijbelauteur en new age-profetes Joanne Klink (90; 17-3), ex-voorzitter van de predikantenbond Lo de Liefde (68; 2-4), Remko Jan Mooi, oud-topman van de hervormde kerk (86; 31-8), zendeling en Open Doors-reiziger Jan Pit (67; 19-4), ds. Rudy Polanen van de Evangelische Broedergemeente (64; 21-1), Lo de Ruiter, voormalig voorzitter van de Ikon en de Raad voor de Kunst en voorganger (88; 18-5) en oud-directeur van Nieuw Ruimzicht Gerrit Wolfensberger (79; 22-3). De katholieke kerk verloor ex-hulpbisschop van Roermond Fons Castermans (84; 21-4), de Nijmeegse theoloog en oud-dominee Henk van der Linde (92; 10-6), de Amsterdamse ’aartspastor’ Jan van Kilsdonk (91;1-7), Focolare-oprichtster Chiara Lubich (88; 14-3) en ex-secretaris-generaal van de bisschoppenconferentie Hans van Munster (82; 16-6). Anderen: de Russisch-orthodoxe patriarch Aleksej II (79; 5-12); oud-Beatles-goeroe Maharishi Mahesh Yogi (91; 6-2); Chana Safrai, talmoediste (61; 11-2); Bert Wirix-Speetjens (61; 29-2), oud- katholiek bisschop van Haarlem.

Op IJsland, waar hij in 1972 wereldkampioen schaken werd, stierf Bobby Fischer (64; 18-1), geniaal op de 64 velden, onprettig gestoord daarbuiten. Postoperatief slachtoffer van een schimmel die lijf en geest aantastte, werd schaakmeester Johan van Mil (49; 9-11). De ijssport verloor Sjouke Bouma (97; 15-7), ’s lands eerste kortebaankampioene; schaatsofficial en bestuurder Jan Charisius (81; 3-7), die in 1954 de Elfstedentocht had kunnen winnen als hij niet misgekluund had; Piet Keijzer (89; 19-7), in 1940 medewinnaar van die tocht; Anton Huiskes (80; 9-11), oud-wereldkampioen 3000 m en ’vader en moeder van Ard en Keessie’; en Elfstedenorganisator (’It sil heve’) Jan Sipkema (75; 12-5). Aan Alkmaarspeler Klaas Smit (79; 20-2) dankte het betaalde voetbal in 1954 het eerste doelpunt; aan Karel Jansen (82; 8-1) een vereniging van profs. Cor Coster (88; 13-11) maakte naam als voetbalmakelaar en schoonvader van Cruyff; Sjaak Wolfs (76; 14-11) als materiaalman en icoon van Ajax; Cor Brom (76; 29-10), Ab Gritter (59; 16-10) en Hans van Doorneveld (67; 30-6) vooral als voetbaltrainer. Tienkamppionier Eef Kamerbeek werd 74 (25-8), Sir Edmund Hillary, als eerste beklimmer van Mount Everest top-sporter bij uitstek, 88 (11-1). Herman Kuiphof (89; 19-11) gaf al lang geen voetbal- en tenniscommentaar meer, maar Jacques Chapel (62; 4-7) had dit jaar graag zijn 29ste Tour de France verslagen.

Philipp Freiherr von Boeselager (90; 1-5) was de laatste overlevende van de groep militairen die in 1944 vergeefs probeerde Hitler om te brengen. Irena Sendler (98; 12-5) smokkelde in WO II als sociaal werkster 2500 kinderen het getto van Warschau uit. Dat hij de oorlog had overleefd en 29 van zijn vrienden niet, kon Henk Das – o.a. organisator van de onderduik in de provincie Utrecht – moeilijk verwerken (92; 1-4). De Duitse en musicoloog Eberhard Rebling (96; 2-8) verborg onderduikers in een Gooise villa. Aan geheim agent Dick Kragt (90; 8-7) hadden honderden geallieerde militairen hun ontsnapping uit Nederland te danken. De knokploeg van Paul Weemering (91; 3-5) hield in Limburg tientallen Duitsers gevangen, 66 dagen voordat ze konden worden overgedragen aan de bevrijders.

Meteoroloog Edward Lorenz (VS; 90; 16-4) ontwikkelde als eerste de chaostheorie en toonde aan dat er grenzen zijn aan de voorspelbaarheid, om te beginnen van het weer. De term ’zwart gat’ en de ontwikkeling, met Niels Bohr, van een model voor kernsplijting dankt de wereld aan de Amerikaanse fysicus John Wheeler (96; 13-4); de ontrafeling van het humane genoom deels aan de Amerikaanse hartchirurg Victor Almon McKusick (86; 22-7), die daar in 1957 een onderzoekscentrum voor opzette. Zijn vakgenoot Michael DeBakey voerde als eerste een bypass- en een kunsthartoperatie uit en stond tot na zijn 90ste aan de operatietafel (99; 11-7). Zoals de bestrijding van kinderkanker in Nederland en daarbuiten met kracht bevorderd werd door prof. Tom Voûte (72; 26-8), zo werd de brandwondenzorg er sterk verbeterd door prof. Rudy Hermans (81, 8-1), oprichter van o.a. het Beverwijkse Brandwondencentrum. Dr. Lenze Meinsma (85; 19-12) bestreed al vroeg in de jaren ’60 het tabaksgebruik.

De Amerikaanse politicoloog Samuel Huntington (81; 24-12) voorspelde dat niet ideologische maar culturele verschillen de grote conflicten van de 21ste eeuw zouden bepalen. Met J. A. A. van Doorn (83; 14-5) overleed niet alleen de éminence grise van de Nederlandse sociologie, maar ook een scherp analyserende columnist, sinds 2001 in Trouw ; met de Leidse oud-hoogleraar Erik Zürcher (79; 7-2) een topsinoloog van de 20ste eeuw; en met prof. A.A. (Toon) Weijnen (98; 9-2) een dialectoloog van formaat. Dat een belastingexpert en medegrondlegger van de btw ook dichten en, in protestantse kerken, preken kon, bewees prof. Koos Reugebrink (78; 10-11).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden