Overheid is in huidige tijd nog veel meer nodig dan Bolkestein wil toegeven

De auteur is schrijfster.

ELS DE GROEN

De rede die Bolkestein voor zijn partijraad heeft gehouden en die Podium nog diezelfde dag, op 22 juni, afdrukte, laat zich samenvatten als een afkeer van overheidsbemoeienis. Ouders mogen opvoeden en scholen mogen hen helpen, maar de staat mag dat niet. Waarom niet? Omdat een moraliserende staat de vrijheid van individuen beperkt.

Natuurlijk, vinden liberalen, moeten er regels zijn, zoals er verkeersregels zijn. Daarom moet de staat de openbare orde handhaven, maar zelfs die kale functie wordt smal gedefinieerd in termen van meer gevangenissen, meer agenten en pakkans. De functie wordt niet ingebed in een sociaal concept van wat orde inhoudt, omdat het liberalisme inhoudelijkheid uit de weg gaat. Het grote goed is vrijheid van het individu, waarbij het 'ontnuchterende feit' dat de mens van nature niet deugdzaam is een goede samenleving niet noodzakelijkerwijze verhindert.

'De liberaal,' schrijft Bolkestein, 'is meer overtuigd van de sociale aanleg van het individu dan de christen-democraat...'. Ja, dank je de koekoek, zonder die overtuiging is het lastig liberaal zijn. Romantisch opportunisme zou ik het willen noemen. Precies zoals communisten jarenlang zijn uitgegaan van de sociale aanleg van hun kameraden, doet Bolkestein dat nu ook. Alleen namen communisten het zekere voor het onzekere en legden ze hun ideeën met behulp van een superstaat op. Bolkestein daarentegen wil de rol van de staat juist terugdringen en is 'voorstander van spontaan ontstane groepen en groeperingen die de ruimte tussen het individu en de staat vullen'. Tot dit zogeheten middenveld rekent hij scholen, vakbonden en politieke partijen. Hij omarmt dit middenveld, omdat het de maatschappij samenhang geeft en het individu tegen de staat beschermt. Als het middenveld echter openbare taken gaat uitvoeren, keren liberalen zich af.

Wat betekent dit? Dat liberalen slechts spontane cohesie in de samenleving aanvaarden? Vermoedelijk ja, want Bolkestein zegt ook nog: banden die mensen vrijwillig aangaan, zijn sterker dan de anonieme solidariteitsrelaties die de staat afdwingt. Is dat zo? Alle westerse huwelijken zijn vrijwillig aangegane banden, maar een minderheid slechts is bestendig. Je maatschappij op vrijwilligheid en spontaniteit baseren is utopisch en onverantwoordelijk. We hebben Montesquieu, Adam Smith en Kant niet nodig om te weten dat de klassieke ascetische idee van deugdzaamheid voor velen te hoog is gegrepen. We hoeven maar naar de kinderarbeid in de wereld te kijken om de ondeugd te zien.

Bolkestein erkent overigens dat de achttiende-eeuwse grondslagen van het liberalisme werden geformuleerd, toen er nog traditionele morele kaders bestonden. (En de neiging tot deugdzaamheid groter was). Het verdwijnen daarvan stelt liberalen voor een dilemma. Maar omdat liberalisme zelf geeen moraal wil aandragen, kan het nu hooguit verwijzen naar de instrumentele waarde van Christendom en andere godsdiensten, concludeert Bolkestein. Dit lezend denk ik: toe maar, altijd handig je assortiment uit te breiden met andermans winkel.

Wat ik Bolkestein zou willen vragen is: maar wat is dan liberalisme? Een stroming die spontaniteit beoogt van de zijde van individuen? Of een anti-staat-stelsel dat bevoorrechte burgers vrijwaart van een welvaartsdeling?

En wie of wat is die staat waartegen hij fulmineert? Op 20 juni stond er een uitstekend artikel op de Podiumpagina, geschreven door Karin Beuijen, die de uitgangspunten van het asielbeleid onderzoekt. Geuijen stelt dat de natie-staten, gevormd in de negentiende eeuw, inmiddels sterk zijn veranderd. Hun belang verschrompelt, nu geld- en goederenstromen zich aan hun macht onttrekken. Steeds meer wordt de wereld één leefgebied, waarin grenzen vervagen en de economie de politiek aan gaat sturen. De staat waarvan Bolkestein gruwt, bestaat dan ook nauwelijks meer. En voor de wereld-in-wording heeft het liberalisme niets concreters in petto dan een verwijdercentrum.

Laat ik samenvatten. De nieuwe mondiale overheid vergt samenwerkingsverbanden van alle natie-staten om migratiestromen, de druk van multinationals en milieurampen aan te kunnen. Samenwerkingsverbanden zoals bij voorbeeld de Verenigde Naties. Dat die zo weinig klaarboksen en verzanden in bureaucratie ligt niet aan hun poging de wereld te moraliseren, maar aan de tegenwerking van oude natie-staten, die zich moeizaam vastklampen aan hun grond, veto, macht. Dat is meteen hét kernprobleem voor de hedendaagse politiek, of die nu liberaal, socialistisch of christelijk is. De tanende macht van nationale overheden gat in hand met de opkomst van NGO'S, zoals Artsen Zonder Grenzen. In wezen is er sprake van een enorme privatisering, maar een die niet bij machte is individuen te beschermen tegen de in gebreke blijvende overheden. Daarom is het betoog van Bolkestein achterhaald en volkomen onjuist.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden