Overheid, handen af van de media

Turkse journalisten tonen nadrukkelijk de krant Cumhuriyet, uit solidarieit met gevangengenomen collega's van die krant. Ze deden dat bij de rechtbank in Istanbul, op 28 juli, de dag dat de journalisten voor de rechter moesten verschijnen.Beeld REUTERS

De overheid hoort afstand te houden tot de onafhankelijke media, betoogt directeur Free Press Unlimited Leon Willems.

Generaal Rietdijk, adviseur van het ministerie van defensie, pleitte begin deze week voor innige samenwerking van de overheid met 'belangrijke' media om te bepalen wat echt nieuws is en wat fake. Ik vind dat een bereslecht idee. Rietdijk rept van een informatie-oorlog. Net als hij geloof ik dat betrouwbare informatie een smeermiddel is voor een goed lopende democratie. Toegang daartoe en vertrouwen in media, maken burgers weerbaar tegen desinformatie. Zijn toegang en vertrouwen afwezig dan neemt de schadelijke invloed van fake news toe, met ongewenste polarisatie als gevolg.

Maar valse berichten doen alleen kwaad als mensen niet in staat zijn om zin van onzin te onderscheiden. Dat moeten generaals niet voor ons gaan doen (met 'percentages' waarheid zoals Rietdijk voorstelt). De overheid en zeker het leger, horen afstand te bewaren tot onafhankelijke media, een kernbeginsel waar we pal voor moeten blijven staan, zeker als we bedenken dat zes op de zeven mensen wereldwijd geen toegang hebben tot een vrije pers en er elke vijf dagen een journalist wordt gedood tijdens zijn of haar werk.

Manipulatie overheid

Een overheid die samen met de 'belangrijke' media desinformatie weerlegt, zoals generaal Rietdijk voorstelt, is het soort staatsbemoeienis dat niet thuishoort in een democratie. De UvA-studiegroep Digital Methods Initiative van professor Richard Rodgers deed onderzoek naar effecten van 'factchecking' en 'debunken'. Het blijkt dat die niet werken.

Nieuwsconsumenten die fake news consumeren en geloven, zijn totaal anderen dan diegenen die fact-checks en weerleggingen lezen. Het publiek ziet in een factchecker van het ministerie van defensie eerder het bewijs dat de overheid zelf aan manipulatie doet. Want dat is namelijk wat de heer Rietdijk eigenlijk voorstelt: 'Beter dat ik het doe dan Poetin'.

Van oudsher hebben nieuwsconsumenten het meeste vertrouwen in lokale media. Oud-NOS Journaal hoofdredacteur Hans Laroes constateerde twee jaar geleden al dat juist die tak van de journalistiek zo goed als dood is. Daar ligt nu een taak voor de overheid. Het stopzetten van subsidie aan de publieke omroep en daarmee afknijpen van onderzoeksjournalistiek helpt natuurlijk niet.

Ook blijft de politiek angstig stil als de voorzitter van een regeringspartij bij een persconferentie onwelgevallige journalisten toegang weigert. Als politici kwaliteitsjournalistiek niet serieus nemen, waarom zouden burgers dat dan wel doen?

Burgers verliezen vertrouwen in de media wanneer die hun werk niet goed kunnen doen. Grote groepen nieuwsconsumenten halen hun nieuws nu van sociale media, commerciële platforms die gebaat zijn bij zoveel mogelijk clicks en die gebruikers in hun voorkeursbubbels opsluiten. Het enige dat daar tegen helpt is wat we 'medialiteracy' noemen, kennis over kwaliteitsmedia. De politiek zou ook daar meer energie in moeten steken. Dat versterkt het kritisch vermogen van burgers.

Informatieoorlog

Positieve ontwikkelingen bij media verdienen ook steun van de overheid. Zelf doen media er van alles aan om publiek te binden en vertrouwen terug te winnen, zie initiatieven als Blendle en De Correspondent. Ook internationaal, zoals bij de Panama Papers, laten media hun waakhondfunctie zien. Dat zijn dingen die vertrouwen scheppen.

Ik ben ervan overtuigd dat toegang tot betrouwbare informatie en vertrouwen in kwaliteitsmedia de medicijnen zijn die nieuwsconsumenten resistenter maken tegen allerhande onzin. Behoed ons daarbij voor generaals die de zelfverklaarde informatieoorlog voor ons willen voeren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden